Чарговы этап у гісторыі артылерыі звязаны з імем выдатнага дзяржаўнага і ваеннага дзеяча Расіі елізавецінскай эпохі, генерал-фельдцэйхмайстара Шувалава (1710–1762).
 |
| 35. «Сакрэтная гаўбіца» з авальным ствалом, створаная маёрам Мусіным-Пушкіным і майстрам Сцяпанавым. |
Прадстаўнік другога пакалення «птушанят гнязда Пятрова», ён, падобна сваім папярэднікам, усемагчыма падтрымліваў і заахвочваў дзейнасць айчынных навукоўцаў, афіцэраў і майстроў, накіраваную на ўмацаванне баяздольнасці войскаў. Па яго ініцыятыве ў сярэдзіне XVIII стагоддзя на ўзбраенне былі прыняты выдатныя прылады, падобных якім не ведала ні адна еўрапейская армія. І зроблена гэта было вельмі своеасабліва — перад пачаткам і ў ходзе Сямігадовай вайны 1756–1763 гадоў, у якой расійская армія сустрэлася з выклюна вышколаным войскам прускага караля Фрыдрыха II.
 |
| А. Будова ствала «сакрэтнай гаўбіцы». |
Ужо ў канцы 1756 года капітаны Ражноў і Жукаў стварылі шасці-, васьмі- і дванаццаціфунтавыя гарматы. Укарочаныя ствалы гэтых «новаінвентарных» прылад мелі расшырэнне ў дульнай частцы. Дзякуючы гэтай канструктыўнай асаблівасці артылерысты маглі весці агонь любымі відамі снарадаў.
Годам пазней падпалкоўнік Мартынаў і капітан Данілаў распрацавалі для замены састарэлай трохфунтавай палкавой гарматы не аналагічную, але ўдасканаленую прыладу, а арыгінальную сістэму. Складалася яна з двух ствалоў, усталяваных на адным лафеце. Гэта нававанне дазволіла падвоіць шчыльнасць агню батарэй.
Асаблівую ўвагу Шувалаў надаваў распрацоўцы гаўбіц — новаму на тыя часы тыпу прылад. Перавага іх заключалася ў тым, што гаўбіцы маглі весці нахільны агонь, падобна гарматам, і навесны, як марціры. Таму гаўбіцы з поўным правам можна лічыць правобразам універсальных артылерыйскіх прылад.
 |
| 36. «Блізняты» — спараная гармата, якая прызначалася для барацьбы з пяхотай і кавалерыяй. |
За тры гады да Сямігадовай вайны Шувалаў вылучыў ідэю гаўбіцы новага тыпу, прызначанай для барацьбы з пяхотай і конніцай. Распрацоўку яе даручылі маёру Мусіну-Пушкіну і майстру Сцяпанаву, і ўжо ў 1754 годзе гэтыя прылады пачалі паступаць у палкі. Першы час іх трымалі пад вялікім сакрэтам, і па-за лагерамі прыслуга павінна была ўкрываць дульную частку чахламі, каб залішне цікаўныя замежнікі не даведаліся таямніцы іх будовы.
 |
|
| Б. Так выглядаў дыёптр — прыцэльная прылада, распрацаваная палкоўнікам Цютчавым. |
Артылерыстам было што хаваць — канал ствала да дула пашыраўся па гарызанталі да трох калібраў. Таму пры стрэле карцеч разляталася веерам, паражаючы шчыльна збітыя батальёны і эскадроны праціўніка. У 1756 годзе на «сакрэтных гаўбіцах» замянілі драўляны клін, які падкладваўся да таго часу пад ствал, металічным механізмам вертыкальнай наводкі. Прайшло крыху больш за год, і пасля перамогі над Фрыдрыхам II пад Грос-Егерсдорфам фельдмаршал Апраксін даносіў пра «вялікае дзеянне новавынайдзеных генерал-фельдцэйхмайстрам графам Шувалавым сакрэтных гаўбіц».
Тым часам стваральнікі спараных «блізнят» Мартынаў і Данілаў прыступілі да распрацоўкі гаўбіцы «новага роду» з падоўжаным ствалом і канічнай зараднай каморай. Да 1757 года армія атрымала пяць варыянтаў «аднарогаў» — такой назвай гаўбіцы былі абавязаны міфічнаму зверу, які ўпрыгожваў фамільны герб Шувалавых.
 |
| 37. Паўпудавы «аднарог», адліты ў 1757 годзе. |
Дыяметр ствала «аднарогаў» складаў ад 95 да 245 мм, ствалы даўжынёй 7,5–9 калібраў важылі ад 6 да 90 пудоў, а вага карцечы, ядраў, разрыўных гранат або запальных снарадаў налічвала (у залежнасці ад тыпу прылады) ад паўтара да дванаццаці фунтаў. Дзякуючы падоўжаным ствалам «аднарогі» маглі страляць на дыстанцыю 3 км, а пры ўзвышэнні ствала на 45° амаль удвая далей — па нормах XVIII стагоддзя вынік выдатны! Што ж датычыцца шчыльнасці, кучнасці агню і манеўранасці, лёгкія, а таму рухомыя «аднарогі» пераўзыходзілі ўсе тагачасныя артылерыйскія сістэмы свету.
 |
| В. Разрэз ствала «аднарога». |
Баявую праверку доўгаствольныя гаўбіцы прайшлі ў Сямігадовай вайне. У 1759 годзе, у баі пры Пальцыгу, расійскія артылерысты ўпершыню ў свеце нечакана адкрылі агонь па ворагу праз галовы сваіх войскаў! Рапартуючы ў тым жа годзе аб перамозе над Фрыдрыхам II пад Кунерсдорфам, генерал-аншэф Салтыкаў паведамляў імператрыцы Лізавеце, што «наша артылерыя, асабліва ж вялікая… з новаінвентарных прылад і шувалаўскіх гаўбіц імкненняў, вялікую непрыяцельскай кавалерыі і супраціўляемым батарэям шкоду прычыніла».
Адрозны ў вайне 1-ы артылерыйскі полк атрымаў незвычайную ўзнагароду — вырабленую па малюнку архітэктара Растрэлі літаўравую калясніцу. Упрыгожаная разьбой і пазалотай, з трафейнымі гарматамі ў колаў, яна служыла для ўрачыстага вынасу палкавога сцяга з надпісам: «Ахоўвае і палохае». Цяпер літаўравая калясніца дэманструецца ў Ваенна-гістарычным музеі артылерыі, інжынерных войскаў і войскаў сувязі ў Ленінградзе.
 |
| 38. Васьміфунтавы «аднарог» на лафеце ад вопытнай гарматы. |
Пасля баявога хрышчэння «аднарогі» мадэрнізавалі. У іх яшчэ падоўжылі ствалы, умацавалі лафеты, а з 1759 года шувалаўскія гаўбіцы сталі аснашчаць прыцэльнай прыладай, больш эфектыўнай, чым прарэз з мушкай, — дыёптрам, створаным палкоўнікам Цютчавым.
Шувалаўскія «аднарогі», у якіх быў увасоблены шматгадовы вопыт айчынных збройнікаў і найноўшыя на тыя часы дасягненні навукі і тэхнікі, сталі эталонам. За мяжой па іх узоры адліваліся так званыя «доўгія гаўбіцы». Што ж датычыцца расійскіх «аднарогаў», то ім давялося ўдзельнічаць у сувораўскіх паходах, граміць дывізіі Напалеона ў Айчынную вайну 1812 года. Мала хто ведае, што на ўзбраенні крэпасной артылерыі шувалаўскія гаўбіцы пратрымаліся да 1906 (!) года.
 |
| Г. Клінавы механізм вертыкальнай наводкі з гарызантальным шрубам, якім з 1760 года аснашчаліся шувалаўскія гаўбіцы. |
…Увёўшы ў арміі новыя артылерыйскія сістэмы, Шувалаў клапаціўся і аб распрацоўцы новых відаў боепрыпасаў. Так, для павелічэння далёкасці і дакладнасці стральбы звычайны порах замянілі на «аднарогах» дробназярністым, мушкетным, а карцеч і гранаты сталі змяшчаць у адным картусе з порахам. Гэта нававанне дазваляла значна паскорыць зарадку прылад.
Нямала зрабіў Шувалаў і для падрыхтоўкі кадраў. Ён неаднаразова падкрэсліваў, што «артылерыя і інжынерны корпус, у навуцы будучы заснаваным, павінны быць забяспечваны вельмі навуковымі афіцэрамі».
З гэтай мэтай у 1756 годзе выдаецца кароткі артылерыйскі статут, праз шэсць гадоў капітан Данілаў публікуе падручнік «Пачатковыя веды тэорыі і практыкі артылерыі».
Распрацоўцы асноў тактыкі прымянення артылерыі на полі бою нямала ўвагі надавалі выдатныя расійскія палкаводцы Румянцаў, Салтыкаў, Сувораў. У прыватнасці, будучы яшчэ падпалкоўнікам, Сувораў удзельнічаў у некалькіх бітвах Сямігадовай вайны. Ён прыйшоў да высновы аб неабходнасці канцэнтрацыі артылерыі на кірунку галоўнага ўдару.
Перад бітвай Сувораў размяшчаў гарматы перад пяхотай, каб, аслабіўшы батальёны праціўніка агнём батарэй, завяршыць разгром штыкавой атакай. Так, у 1790 годзе, перад штурмам турэцкай крэпасці Ізмаіл, Сувораў сканцэнтраваў на кірунку галоўнага ўдару асноўную масу артылерыі — каля 600 прылад — і пасля інтэнсіўнага абстрэлу ўзяў крэпасць адкрытай атакай.
На застаўцы: рускія артылерысты ў баі з прускай арміяй пад Кунерсдорфам 1 жніўня 1759 года.