Складаным было ваенна-палітычнае становішча рускай дзяржавы ў другой палове XVI стагоддзя.
Калі на ўсходніх межах сітуацыя ў пэўнай ступені стабілізавалася, пачалося асваенне Урала, а ў 1581 годзе ў Сібір рушыла дружына Ермака, то для абароны паўднёвых зямель ад набегаў крымчакоў давялося ствараць сістэму крэпасцяў і арганізоўваць дазорную службу. На захадзе ж Івану Жахліваму, каб аднавіць культурныя і гандлёвыя сувязі з Заходняй Еўропай, давялося ўпарта змагацца за выхад да Балтыйскага мора. Першы час ход Лівонскай вайны (1558—1583 гг., пад гэтай назвай прынята аб'ядноўваць некалькі кампаній у Прыбалтыцы) быў даволі паспяховы для рускага войска. Яму ўдалося захапіць некалькі варожых крэпасцяў. Адна з іх, аплот рыцарскага Лівонскага ордэна, Фелін, спыніла супраціў толькі пасля таго, як рускія пушкары абстралялі крэпасць «вогненнымі» (запальнымі) ядрамі. У выніку шэрагу падобных перамог Лівонскі ордэн, які некалькі стагоддзяў прыгнятаў народы Прыбалтыкі, распаўся.
 |
| 9. Такую цар-пушку прывыклі бачыць на тэрыторыі Маскоўскага Крамля. Справа ўверсе — цар-пушка, на станку XVI стагоддзя. 10. Пішчаль А. Чохава «Аспід», якая захоўваецца ў Маскоўскім Крамлі. 11. Адна з асадных пішчаляў, адлітых Чохавым для рускага войска. 12. Сцянабітная пішчаль «Леў». |
Вялікую ролю ў паспяховым завяршэнні гэтай кампаніі адыграла руская артылерыя. Да таго часу вытворчасць гармат розных сістэм, «зелля» (пороху) і боепрыпасаў засяродзілася ў адной установе — Пушачным прыказе, якому былі падпарадкаваныя майстэрні ў Маскве і іншых гарадах.
Вытворчасць гармат і боепрыпасаў строга рэгламентавалася. Так, у 1555 годзе Іван Жахлівы пісаў наўгародскім дзякам: «Як да вас пушкары прыедуць, то вы неадкладна загадвайце наўгародскім кавалям зрабіць 600 ядраў жалезных па кружочках (калібрах), якія дасланы з пушкарямі. Ядры рабіць круглыя і гладкія, як ім пакажуць пушкары». Але майстры-збройнікі не толькі даводзілі да дасканаласці гістарычна складзеныя тыпы гармат, але і распрацоўвалі новыя ўзоры артылерыйскай тэхнікі. З таго часу захаваўся бронзавы каменямёт, абсталяваны механізмам вертыкальнага навядзення. Цікава, што яго ствол быў не круглы, як агульнапрынята, а квадратны, з бокам 18 см, і заканчваўся пірамідальнай зараднай камерай.
Тады пры Пушачным прыказе сабралася нямала выдатных збройнікаў, вялікіх знаўцаў пушкарскай справы. Да іх ліку належаў Андрэй Чохаў (мяркуецца, 1545—1628 гг.). Гэты дзіўны чалавек, таленавіты самавук, прабыў у Пушачным прыказе каля 60 гадоў, стварыўшы за гэты час больш за два дзясяткі арыгінальных гармат, з якіх дзясятак захаваўся да нашых дзён.
Выказваючыся сучаснай мовай, Чохаў быў канструктарам шырокага профілю. Ён рабіў і невялікія гарматы для палкавога абсталявання, і сцянабітныя пішчалі, і мортыры. Яго пішчалі «Воўк», «Леў», «Скорапея», «Есуп» назаўсёды ўвайшлі ў гісторыю сусветнай артылерыі. Але майстар пакінуў памяць пра сябе не толькі як стваральнік зброі. Ужо будучы ў вельмі старым узросце, ён у 1621 годзе адліў чатыры выдатныя званы, гукам якіх з поўным правам ганарыліся гараджане.
І ўсё ж галоўным для Чохава заставалася забеспячэнне рускага войска цяжкай агнястрэльнай зброяй. Яго вучні — майстар Андрэй і іншыя — удасканалілі форму гармат, уніфікавалі іх канструкцыю, палепшылі тэхналогію ліцця ствалаў, што дазволіла паскорыць выпуск гармат для палявых войскаў і крэпасцяў.
У 1577 годзе, у разгар Лівонскай вайны, Чохаў вырабляе гіганцкую па тых часах асадную пішчаль «Інрог», даўжыня ствала якой дасягала 5 м. На жаль, у адным з баёў, нягледзячы на адчайнае супраціўленне рускіх пушкароў, «Інрог» быў захоплены; толькі ў 1703 годзе Пётр Вялікі дамогся ад шведаў вяртання гэтай выдатнай зброі.
Праз дзевяць гадоў Чохаў адліў для крамлёўскага гарнізона неверагодную цар-пушку: яе маса дасягала 40 т, даўжыня — 5,34 м, калібр — 890 мм. Таўшчыня ствала ў дульнай частцы складала 15 см, а ў казённай — 40 см. Гэтая гармата і сёння знаходзіцца ў Маскоўскім Крамлі. Справядлівасці дзеля варта адзначыць, што ўзорысты лафет цар-пушкі зрабілі значна пазней, гэтак жа як і вялізныя ядры. Марціра па сваім тыпе, цар-пушка павінна была весці агонь па праціўніку «дробам» — жалезнай або каменнай картэчай. Падобнай артылерыйскай сістэмы ў тыя часы не ведала ніводная армія свету.
 |
| 13. «Сарока» — сямівальная гармата, якая знаходзілася на ўзбраенні дружыны Ермака Цімафеевіча. 14. Вялікакаліберная кароткаствольная сцянабітная марціра, вырабленая вучнем Чохава, майстрам Пронем Фёдаравым. Злева — марціра Фёдарава на станку XVI стагоддзя. |
Вялікая заслуга Чохава заключаецца не толькі ў тым, што ён унёс значны ўклад у развіццё пушкарскай справы. Як і яго папярэднікі, ён выхаваў пакаленне знакамітых збраяроў, некаторыя з якіх не саступалі славутаму настаўніку.
Спрабуючы вырашыць праблему павышэння хуткастрэльнасці, майстры-збраяры ў 1582 годзе вырабляюць стаствольную гармату. У наступным годзе Іван Фёдараў стварае шматствольную ўстаноўку са зменнымі стваламі. Трэба адзначыць, што падобныя гарматы на Русі вырабляліся і раней. Напрыклад, у Ленінградскім Ваенна-гістарычным музеі артылерыі, інжынерных войскаў і войскаў сувязі захоўваецца сямівальная гармата «Сарока», якая, паводле падання, была на ўзбраенні дружыны Ермака Цімафеевіча.
У 1605 годзе адзін з вучняў Чохава, майстар Проня Фёдараў, адлівае кароткаствольную вялікакаліберную (535 мм) асадную марціру. Шмат гадоў яна праслужыла ў артылерыйскіх падраздзяленнях рускага войска, а потым, калі з’явіліся больш дасканалыя гарматы, яе здалі на працяглае захоўванне ў маскоўскі арсенал. Там, праз стагоддзе, яе і выявіў Пётр I, адбіраючы прыйшоўшыя ў непрыдатнасць гарматы для пераплаўкі. Уражаны вырабам Фёдарава, цар загадаў захаваць старую марціру, як кажуць, «нашчадкам у прыклад», а каб будучыя захавальнікі арсенала не распарадзіліся ёю па-свойму, загадаў зрабіць на ствале лаканічны надпіс: «Вялікі гаспадар паводле свайго ўказу гэтага марціру пераплаўляць не загадаў. 1703 год».
...Дзеяннямі Андрэя Чохава, яго таварышаў і вучняў завяршыўся перыяд станаўлення айчыннай артылерыі. Іх працай да канца XVII стагоддзя было пакладзена пачатак вытворчасці стандартных адлітых гармат розных тыпаў і калібраў, а таксама боепрыпасаў да іх. У артылерыйскіх сістэм з’явіліся станкі-лафеты на колах, што дазволіла пушкаром не толькі ўдзельнічаць у абароне сваіх і асадзе чужых крэпасцяў, але і суправаджаць войскі на маршы і хутка змяняць пазіцыю на полі бою.
У гэты ж перыяд зараджаецца і руская артылерыйская навука. У 1621 годзе дзяк Анісім Міхайлаў завяршыў чатырнаццацігадовую працу над «Уставай ратных, пушачных і іншых спраў, якія датычацца да ваеннай навукі». У гэтым капітальным творы былі абагульнены звесткі аб прыладзе розных гармат, іх баявым прымяненні, вядзенні асадных работ, уладкаванні ўмацаванняў. У тым жа годзе «Устаў...» Міхайлава быў надрукаваны ў маскоўскай кнігадрукарні і стаў адным з першых падручнікаў, прызначаных для артылерыстаў і ваенных інжынераў.
...Праз стагоддзе Пётр Вялікі карэнным чынам рэфармаваў армію Расійскай дзяржавы, у тым ліку і артылерыю. Зазначым, што, праводзячы грандыёзныя пераўтварэнні, ён удачна спалучыў лепшае з таго, чаго дасягнулі продкі, з патрабаваннямі сучаснасці. Але да тых часоў пушкаром Маскоўскай дзяржавы давялося перажыць нямала выпрабаванняў і ў бітвах за незалежнасць Айчыны ўзбагаціць артылерыйскую справу шматлікімі выдатнымі здзяйсненнямі.
На застаўцы: Адліўка ствалаў гармат у майстэрні XVI стагоддзя.