Лічылі, што толькі з’яўленне нарэзных гармат у другой палове XIX стагоддзя стала пачаткам карэнных змен у артылерыі ва ўсіх краінах свету.
Такое меркаванне зусім натуральнае, бо нават лепшыя ўзоры гладкакалёных пушак саступалі нарэзным па далёкасьці, кучнасці стралу і эфектыўнасці боепрыпасаў. Усё гэта праўда. Але было б памылкай думаць, што самыя першыя ўзоры нарэзных казназарадных гармат былі створаны толькі ў 50—60-я гады XIX стагоддзя.
 |
| 15. Расейская казназарадная пішталь XVII стагоддзя з вертыкальным клінавым засаўкай. Калібр канала — 25 мм, даўжыня ствала — 665 мм. Ўзоры першых артылерыйных засаўак, вырабленых расейскімі збройнымі майстрамі ў XVI—XVII стагоддзях: А. Винград — прататып поршневага засаўка. Б. Праобраз гарызантальнага клінавага засаўка. |
Гісторыкі артылерыі ведаюць, што яшчэ напрыканцы XVI стагоддзя расейскія збройныя майстры вырабілі жалезную пішталь калібрам 1,7 цалі — адно з першых гармат такога тыпу. У канале яе ствала меліся нарэзы, а на самім ствале, над дулом, прыстасаванне для мацавання мушкі. Гэта дзіўнае дзіва мела таксама незвычайную для таго часу прыладу, якая дазваляла зараджваць яго з казённай часткі. І гэта быў далёка не адзін узор нарэзных артылерыйскіх сістэм, створаных рускімі майстрамі.
У Ленінградзкім ваенна-гістарычным музеі артылерыі, інжынерных войскаў і войска сувязі можна ўбачыць бронзавую пішталь з дзесяццю спіральнымі нарэзамі ўнутры ствала. І гэтае гарматнае знаряддзе, адлітае ў 1615 годзе, таксама запіралося «з казны» клінавым засаўкам. Дарэчы, нямецкі «пушачны кароль» Крупп запатэнтаваў аналагічны засаўк толькі ў XIX стагоддзі!
Такім чынам, рускім пушкаром задоўга да заходнееўрапейскіх калег удалося стварыць простыя і надзейныя прылады — свайго роду прадтэчы сучасных поршневых і клінавых засаўкаў. У прыватнасці, поршневым засаўкам (ці, па тэрміналогіі тых гадоў, вінградам) была абсталявана жалезная пішталь XVI стагоддзя «Граністая», якая атрымала такую незвычайную для артылерыі назву дзякуючы характэрнай шматграннай форме ствала.
У той жа перыяд рускія збройныя майстры працягвалі займацца пытаннямі павышэння хуткастрэльнасці гармат. Вырашыць гэтую праблему ў XVI—XVII стагоддзях можна было адным шляхам — павялічыўшы колькасць гармат у палках. Але ў такім выпадку батарэі апынуліся б перанасычанымі тэхнікай, што адмоўна паўплывала б на іх манеўранасць, ды і кіраваць дзеяннямі некалькіх дзясяткаў гармат было б складана. Расійскія майстры знайшлі арыгінальнае рашэнне гэтай праблемы, стварыўшы шматствольныя гарматы, тады званыя «соракамі» (памятаеце старое выраз «сорак соракоў», якое азначала мноства!). Дарэчы, адначасова з імі вырабляліся і ружжы з механізмам для «паўторнага стрэлу», некаторымі рысамі нагадваючыя крамныя вінтоўкі і рэвальверы XIX стагоддзя.
Адным з першых шматствольнымі сістэмамі заняўся выдатны рускі збройнік Андрэй Чохаў. Менавіта ён стварыў раней згаданую сотавальную гармату, доўгі час ахоўную Маскарэцкія вароты Кітай-горада. Пазней сотавалку, вагай 5,2 тоны, перавезлі на Пушачны двор, дзе яна захоўвалася да пачатку XVIII стагоддзя. Гарматнае знаряддзе Чохава было прызначана для стральбы ядрамі памерам з гусіннае яйка і вагой каля 200 грамаў.
 |
16. Пішчаль з поршневым засаўкам, якая знаходзілася на ўзбраенні гарнізона Троіцка-Сяргееўскага манастыра. 17. Побач з нарэзнымі гарматамі ў рускай арміі ўжываліся таксама каменамёты. 18. Казназарадная пішчаль «Тры аспіды», абсталяваная вертыкальным клінавым засаўкам. Даўжыня ствала — 4 м. |
Праз чатыры дзясяткі гадоў рускія майстры адлілі больш сціплую — «ўсяго» трохствольную гармату вагой 952 кілаграмы, але якая страляла ядрамі ў 800 грамаў. Цікава таксама «міні-батарэя» XVII стагоддзя, якая складалася з трохдюймавых морталак, размешчаных у трох радах па восем ствалаў у кожным. Прычым заправы (заряды) кожнага ряду злучаліся агульным жолабам, што дазваляла весці залпавы агонь. Гэтае знаряддзе ўстанаўлівалі на двухколавым станку, абсталяваным прыстасаваннем, што дазваляла здзяйсняць вертыкальную навадку кожнага з радаў мортал.
Іншая артсістэма аналагічнага прызначэння налічвала таксама дзве дзясяткі чыгунных мортал. Толькі яны мантаваліся на чатырохколавой павозцы двума асобнымі групамі — па тры радкі ў кожнай.
Трэба сказаць, што ў рускай артылерыі шматствольныя «соракі» не былі чымсьці выключным. У XVII стагоддзі яны складалі аснову крэпасной артылерыі. Напрыклад, па апісе 1637 года ў Суздале было «дзве пішталі соракловыя медныя, да іх 37 жалезных ядраў, ядро па полугрыўне». У Калугу — «пішчаль сораковая медная ў стане на колах, да яе ядраў 25 жалезных». Акрамя таго, «соракавыя» пішталі складалі ўзбраенне гарнізонаў крэпасцей Бараўск, Мажайск, Твяр, Пуціўль, Каломна, Пярэслаў, Тула і іншых.
Рускам майстрам удалося дасягнуць такіх выдатных поспехаў у развіцці артылерыі, бо таямніцы вытворчасці не былі сакрэтам аднаго ці іншага майстра. Наадварот, яны рэгулярна абагульняліся ў рукапісах, і новыя пакаленні збройнікаў пачыналі працаваць, набралі вопыт папярэднікаў. Да нашага часу дайшлі рукапіс «Пушкарскія справы» датаваны 1680 годам і «Дзеі Маскоўскага Пушкарскага прыказа з 30 лістапада 1681 года па 1 студзеня 1685 года», у якіх сабраны шырокія матэрыялы па развіцці артылерыйнай справы ў Маскоўскай дзяржаве. У прыватнасці, там утрымліваюцца падрабязныя звесткі аб вытворчасці знаряддзяў розных сістэм і іх баявым ужыванні.
У рукапіснай працы «Архітэктуры ваеннага вучэння», якая адносіцца да таго ж перыяду, выкладзены правілы аблогі і абароны крэпасцей, прыведзены рэцэпты стварэння парашку, апісаны канструктыўныя асаблівасці розных знаряддзяў і боепрыпасаў, абагульнены спосабы размяшчэння гармат на пазіцыях. У гэтым зборніку ёсць і рэкамендацыі пушчарам, як дасягнуць эфектыўнага вядзення агню.
Нямала ўвагі ў Маскоўскай дзяржаве надавалася і практычнай падрыхтоўцы артылерыстаў. Захаваліся дакументы, што сведчаць пра тое, што з часоў Івана Грознага праводзіліся штогадовыя агляды стральб з знаряддзяў рознага калібру і тыпу. Падобная практыка атрымала далейшае развіццё пры ўладзе Міхаіла Фёдаравіча і Аляксея Міхайлавіча Раманавых, а потым агляды стральб сталі традыцыйнымі для расійскай арміі. Дадамо, што менавіта на такіх спаборніцтвах правяраліся ўзоры новых зразкоў і тыпаў знаряддзяў і лепшыя з іх у далейшым паступалі на ўзбраенне войскаў. Адначасова на «палiгонах» выпрацоўваліся эфектыўныя метады вядзення агню па розных мэтах.
…Канчаўся XVII век, які прынёс нашай краіне нямала суровых выпрабаванняў. У шэрагах войнаў маскоўскае войска здолела абараніць межы дзяржавы, і немалую ролю ў гэтым сыгралі байцы Палкавага рыштавання.
А для майстроў-збройнікаў XVII стагоддзе заканчвала перыяд станаўлення айчыннай артылерыі, у ходзе якога адработваліся тыпы агнястрэльнай зброі і арганізацыя артылерыйскай справы. Адным словам, быў закладзены фундамент, на якім абапіраліся рэформы, праведзеныя «першым бамбардзірам войска Маскоўскага» — Пятром I.
На заставе: абарона Смаленска ў 1633 годзе. Фрагмент нямецкай гравюры XVII стагоддзя.