Калумбы рускія, пагардзіўшы
пахмурным лёсам,
Сярод льдоў новы шлях
адкрыюць на ўсход,
І наша дасягне ў Амерыку
дзяржава.
М. ЛАМАНОСАЎ

Восень 1944 года. Савецкія войскі завяршаюць вызваленне народаў Усходняй Еўропы. Хто звярнуў увагу ў гэтыя прасякнутыя порахам і трацілам дні на артыкул Т. Фарэлі «Згубленая каланія Ноўгарада на Алясцы», які з’явіўся ў кастрычніцкім нумары амерыканскага часопіса «Усходнеславянскі агляд»? А між тым у любы іншы час артыкул напэўна выклікаў бы сенсацыю, бо гаворка ў ім ішла пра тое, што яшчэ напрыканцы XVI стагоддзя рускія перасяленцы з Ноўгарада дасягнулі Калымы і, пабудаваўшы там сем судоў, морам дабраліся да вусця Анадыра, гэта значыць упершыню прайшлі праз Берынгаў праліў з Паўночнага Ледавітага акіяна ў Ціхі. А адно наўгародскае судна нават дасягнула Аляскі, дзе яго каманда і заснавала першае рускае паселішча ў Амерыцы.
Неверагодна! Ці маглі ўвогуле адбыцца ўсе гэтыя падзеі?
Што ж, зазірнём у XVI стагоддзе.

Ушкуйнікі плывуць на ўсход

«Чарцёж зноў камчадальскай зямлі» — найстаражытнейшая з захаваных карт Берынгава праліва. На ёй адлюстраваны Чукотскі паўвостраў, Камчатка, частка Курыльскіх астравоў і Аляска. Карта датуецца 1700 годам. У аснову яе пакладзены звесткі, атрыманыя экспедыцыяй Уладзіміра Атласова (1695—1699 гг.).

Цяжкія часы перажываў Госпадзін Вялікі Ноўгарад. Карная экспедыцыя цара Івана Жахлівага і цяжар Лівонскай вайны разбурылі і абязлюдзілі старажытны горад. Каго пакаралі смерцю, каго перасялілі ў глыб Расіі дзяржаўныя слугі, а хто сам уцёк з родных мясцін.
А ўцякаць з Ноўгарада было куды. Памяталі наўгародцы, як хадзілі іх продкі ў далёкія краі, дзе багата звера і рыбы, дзе і жыццё прывольнае для людзей простага стану. Ведалі, што шляхі ў тыя краіны цяжкія, але выбару не было. У неміласці былі наўгародцы перад царом, вось і даводзілася або шукаць шчасця далёка, або паміраць на плахе.
І рушылі ў дарогу наўгародскія ушкуйнікі — паляўнічыя і ваяры, першапраходцы і заваёўнікі. Па рэках і азёрах, дзе на вёслах, дзе пад ветразем, а дзе і волакам перацягвалі свае ладдзі.
Спачатку ішлі на поўнач — да мора Студзёнага, а потым уздоўж берага — насустрач сонцу. Многія гінулі ў дарозе ад бураў і холаду, ад голаду і хвароб. Іншыя асядалі на новых землях, а самыя ўпартыя і вытрывалыя плылі далей, апантаныя верай у тое, што наперадзе чакае іх «зямля абяцаная».
Здавалася б, з чаго гэта верыць рускаму чалавеку, што ёсць для яго такая зямля, акрамя Расіі? Але ў свой час завялася ў Ноўгарадзе дзіўная ерась, занесеная з Захаду. Шмат чаго тады было нагаворана, шмат шуму было над Волхавам — і паўсталі наўгародцы: маўляў, Масква ім не даспадобы, захацелася жыць па-свойму. Думалі — па-свойму, а выйшла — на карысць ляхам, шведам і ордэну. І давялося тады цару Івану ратаваць святую Сафію Наўгародскую ад ганебнай здрады. І давялося ўцекачам шукаць радзіму не на радзіме.
Але не зямлю абяцаную ўбачылі аднойчы наўгародцы, а камяністы мыс. За ім — мора безлёднае, хвалі высокія і пакатыя. Не паспелі і агледзецца, як наляцела бура, разметала караблі, а адзін вынесла да берагоў невядомай зямлі.
Прыгледзеліся да яе вандроўнікі. Пакрыта зямля буйным лесам, багата ў ёй звера і птушкі, а ў рэках — рыбы. Жывуць жа на ёй чырванаскурыя людзі. І вырашылі наўгародцы асесці на той зямлі. А якая ж жыццё без міру з тубыльцамі — вось і пачалі шукаць з імі сяброўства. У сваёй дыпламатыі дасягнулі поспеху — наладзілі дружбу і згоду, а затым і радніцца сталі.
Міналі гады... Старэлі людзі рускія, падрасталі іх дзеці. Дзеці захавалі знешнасць бацькоў, але звычаі і норавы перанялі ў матчынага племені. Адным словам, асіміляваліся расіяне ў тубыльным асяроддзі і толькі славянскі аблічча перадалі нашчадкам...
Відавочна, чытач ужо падрыхтаваў пытанне: ці няўжо толькі на аснове артыкула з амерыканскага часопіса аўтар пабудаваў сваю гіпотэзу пра каланізацыю Амерыкі рускімі ў дапятроўскі перыяд? Вядома ж, не. Ёсць і больш важкія доказы, іх дае нам гісторыя сібірскага казацтва. Узгадаем хаця б падарожжа Сямёна Дзяжнёва.

Палярная адысея

«Якуцкая карта» 1710—1711 гадоў. Адна з найстаражытнейшых карт, на якой на падставе канкрэтных даных нанесены Берынгаў праліў і пададзены дакладныя звесткі пра Аляску.

Адным з першых артыкулаў даходаў Рускай дзяржавы ў XVII стагоддзі была «мяккая рухлядзь» (пушніна). Асноўная яе частка паступала з Сібіры. Усё больш і больш мехаў патрабавала Масква, вось і даводзілася асвойваць новыя тэрыторыі, шукаць багатыя паляўнічыя ўгоддзі.
Толькі смелым, рашучым і вытрывалым людзям была па плячы гэтая задача. Адным з такіх быў Сямён Дзяжнёў. Ён ведаў, што на ўсходзе Сібіры цячэ да акіяна рака Анадыр, лясы вакол якой багатыя зверам. Цяжкі шлях да Анадыра сушы, вось і вырашыў казак у 1648 годзе дасягнуць яго морам.
Смелае прадпрыемства Дзяжнёва ўвянчалася поспехам. Ён прайшоў Берынгавым пралівам з аднаго акіяна ў другі (міма мыса, названага пасля яго імем) і дасягнуў вусця Анадыра.
З багатай здабычай Дзяжнёў вярнуўся ў родныя мясціны, пасля пабываў у Маскве, дзе быў удастоены атаманскага звання. Сакрэтаў са свайго падарожжа ён не рабіў. Па слядах першапраходца рушылі да Ціхага акіяна і іншыя казацкія атрады. Яны асвойвалі новую зямлю, збіралі ясак, гандлявалі, распытвалі тубыльцаў пра вядомыя ім краіны і народы. Вось тут-то і пачулі казаки ад чукчаў, карякаў і камчадалаў, што ёсць, маўляў, на ўсходзе за морам Вялікая зямля, дзе жывуць барадатыя, светласкурыя людзі.
Хто ж яны былі, гэтыя таямнічыя барадачы? Ці не нашчадкі бунтароў-наўгародцаў? А можа, нехта з дзяжнёўскіх спадарожнікаў? Не ўсе ж яго казаки вярнуліся назад.
Тут хацелася б распавесці яшчэ пра адзін эпізод з гісторыі асваення Поўначы. Ён таксама мае дачыненне да нашага аповеду, але адбыўся ўжо ў XVIII стагоддзі.
Такім чынам, у 1741 годзе ад берагоў Камчаткі выйшлі ў мора два рускія караблі — пакетботы «Святы Пётр» (пад камандаваннем камандора Вітуса Берынга, які быў і кіраўніком экспедыцыі) і «Святы Павел» (капітан — Аляксей Чырыкаў).
Інструкцыя Адміралцейскай калегіі прадпісвала Берынгу адшукаць таямнічую «зямлю Гамы» і абследаваць берагі Паўночнай Амерыкі (перш за ўсё ў раёне праліва паміж двума акіянамі).
Калі ілюзорнасць «зямлі Гамы» была даказана, рускія караблі павярнулі да Амерыкі, але непагадзь раскідала іх па акіяне. Караблі страцілі адзін аднаго.
17 ліпеня на «Святым Паўле» ўбачылі зямлю, і Чырыкаў вырашыў яе абследаваць. Была снаряжана шлюпка пад камандаваннем Абрама Дзямянцьева. Яму было загадана адшукаць якарную стаянку, крыніцы прэснай вады і, па магчымасці, усталяваць кантакты з тубыльцамі.
Шлюпка адышла да берага — і як у ваду канула. Прайшоў тыдзень пакутлівага чакання, перш чым на беразе, у раёне меркаванай высадкі, быў заўважаны агонь. Да яго неадкладна накіравалася другая — апошняя — шлюпка на чале з боцманам Савельевым. На жаль, вынік быў той самы — ні людзей, ні шлюпкі, ні сігналаў...
Чырыкаву нічога не заставалася, як тэрмінова ісці на Камчатку: недахоп вады і харчоў, пачатак цынгі — усё гэта давала яму права ахвяраваць 17 членамі экіпажа дзеля выратавання астатніх удзельнікаў экспедыцыі.
Ні сучаснікам тых падзей, ні іх нашчадкам так і не ўдалося ўстанавіць прычыны знікнення шлюпак са «Святога Паўла». Але вось што адбылося ў 1788 годзе.
У той год асвечаны сібірскі купец і падарожнік Аляксей Шэліхаў заснаваў «Амерыканскую кампанію» з мэтай гаспадарчага асваення новых расійскіх уладанняў.
Папярэдне ён вырашыў наладзіць добрасуседскія адносіны з індзейцамі, дзеля чаго прыбыў на Аляску і запрасіў да сябе правадыроў мясцовых плямёнаў.
Калі радасная натоўп індзейцаў, што прадчувалі добрую выпіўку і закуску, прыбыла на карабель, Шэліхаў са здзіўленнем убачыў, што ў многіх з іх і валасы светлыя, і вочы блакітныя.
«А ці не нашчадкі гэта дзямянцьеўцаў? — змекнуў Шэліхаў. — Бо менавіта ў гэтых мясцінах Чырыкаў страціў сваіх людзей. Трэба іх распытаць».
Аднак, як ні падліваў купец барадатым мужыкам хлебнага зелля, разгаварыць іх не ўдалося. Пітво госці спажывалі ахвотна, а п’янець не хацелі. Маўчалі — і ніяк.
«Ды ну вас, — плюнуў з досады купец. — Так з вамі ўсю «Амерыканскую кампанію» прап’еш, а слова не выцягнеш».
Так нічога пэўнага яму высветліць не ўдалося. Ва ўсякім разе, адзначыўшы ў сваіх запісках незвычайную знешнасць некаторых абарыгенаў Аляскі, Шэліхаў больш да гэтай тэмы не вяртаўся. Але мы з вамі сёння ведаем больш за Шэліхава. І не за паўстагоддзя да заснавання ім сваёй справы маглі адплыць з Расіі продкі бледнатварых індзейцаў, а значна раней.

Калумбы рускія..

«Карта якуцкага двараніна (сына баярскага) Івана Львова». У 1736 годзе ён перадаў яе ўдзельніку 2-й Камчацкай экспедыцыі Г. Мілеру. Поўнач на ёй знаходзіцца ўнізе. Такім чынам, справа паказана Азія, а злева — Амерыка. У праліве паміж двума мацерыкамі адзначаны астравы Дыяміда. Надпісы на карце датычацца насельніцтва, прыродных рэсурсаў і ўказваюць назвы геаграфічных пунктаў.

У 1944 годзе амерыканцы выявілі ў архіве адной з рускіх цэркваў на Алясцы дзіўны ліст. Місіянер Герман пісаў настаяцелю Валаамскага манастыра, што першае рускае паселішча на Алясцы было заснавана яшчэ ў 1571 годзе. Гэтая «згубленая каланія Ноўгарада» (так называў рускае паселішча амерыканскі гісторык Фарэлі) размяшчалася на беразе нейкай багатай рыбай ракі. Герман таксама паведамляў, што пра існаванне гэтага паселішча ведаюць вядомыя яму супрацоўнікі «Рускай кампаніі» Лебедзева. Праз трэціх асоб яны падтрымліваюць кантакты з нашчадкамі наўгародцаў.
Зыходзячы з таго, што кампанія Лебедзева дзейнічала ў раёне заліва Кука і што менавіта там (у вусці ракі Кізілавай) у 1937 годзе былі знойдзены рэшткі старажытнага рускага паселішча, Фарэлі палічыў цалкам даказаным факт існавання на Алясцы наўгародскай каланіі XVI стагоддзя.
Знаходка на рацэ Кізілавай была не адзінай. У тым жа 1937 годзе і на Кенайскім паўвостраве (Канада) выявілі рэшткі старажытнага рускага паселішча, а супрацоўнікі Міністэрства ўнутраных спраў ЗША знайшлі на Алясцы вёску з 31 добра захаваным домам. Навукоўцы ўстанавілі, што дамы былі ўзведзены 300 гадоў таму. Пабудаваць іх не маглі ні эскімосы, ні індзейцы. Узведзены яны былі з бярвення, цэглы, галькі і дзёрну.
Нарэшце, даведнік па Алясцы за 1914 год паведамляў, што на заходнім узбярэжжы Кенайскага паўвострава значная частка насельніцтва мае змешанае расавое паходжанне. Так, жыхары гэтага раёна былі нашчадкамі рускіх і індзейцаў. Гэтыя крэолы (так называе іх даведнік) маюць свае школы і спавядаюць праваслаўе.
І рускія архівы пацвярджаюць пачатак рускага асваення Аляскі не толькі да заснавання «Амерыканскай кампаніі», але і да падарожжа Берынга. Казацкія землепраходцы плавалі са Студзёнага мора (Паўночнага Ледавітага акіяна) ў мора Цёплае (Ціхі акіян). Пры гэтым ім было вядома, што на ўсход ад Святога, або Чукоцкага, носа (мыса Дзяжнёва) ёсць Вялікая зямля, яна ж Зямліца Гыгмальская, яна ж Зямля Кыымын.
На картах, складзеных казакамі, адзначаны нават астравы Дыяміда (клочкі сушы ў Берынгавым праліве).
Безумоўна, канфігурацыя ўзбярэжжа на старых картах адрозніваецца ад той, да якой мы звыклі. Узровень тэхнікі таго часу і картографічнай падрыхтоўкі першых рускіх землепраходцаў робяць іх памылкі цалкам зразумелымі.
Вельмі цікавыя падрабязнасці пра насельніцтва Вялікай зямлі прыводзяць казацкія «скаскі» XVII стагоддзя («скаскі», гэта значыць справаздачы, данясенні). Акрамя алеутаў і індзейцаў, у іх згадваюцца і барадатыя, светласкурыя людзі. Гэтыя беласкурыя амерыканцы маліліся па-хрысціянску і рускіх людзей называлі «братамі».
У 1788 годзе «Амерыканская кампанія» Шэліхава паставіла першыя ўмацаванні на Алясцы. Але яшчэ ў 1763 годзе казак Дауркін склаў карту Берынгава праліва, пазначыўшы на ёй узбярэжжы двух суседніх кантынентаў. На амерыканскім беразе казак намаляваў крэпасць. Сярод яе абаронцаў Дауркін намаляваў белатвараў людзей.
Цікавыя звесткі пакінуў нам і казацкі сотнік Кабелеў. Будучы на востраве Ігелін (Крузенштерна), ён даведаўся ад тамтэйшага старшыны, перасяленца з Аляскі, што на яго радзіме, на беразе ракі Юкон, ёсць астрог (крэпасць) пад назвай Кыіговей. Жывуць у ім рускія людзі. Яны барадатыя, умеюць чытаць і пісаць, маюць кнігі і пакланяюцца іконам.
Як ні імкнуўся Кабелеў да сваіх амерыканскіх адзінаверцаў, пабачыцца з імі яму не ўдалося. Але ліст ім з надзейнай нагодай ён адправіў. Пачынаўся ён так: «Прылюбезныя мае па плоці браты, што жывяце на вялікай, шанаванай амерыканскай зямлі...» Далей Кабелеў тлумачыў, хто ён такі і з якой мэтай прыбыў на Ігелін, спрабаваў удакладніць, з кім мае справу (вера, паходжанне), і дамовіцца пра месца сустрэчы.
Звестак пра лёс гэтага паслання няма, але вядома, што таму ж Кабелеву чукча Ехіпка Опухін расказваў пра свайго сябра-эскімоса з вострава Унівак. Апошні, аказваецца, атрымаў на Вялікай зямлі ад барадатых людзей ліст, напісаны на дошцы чорнымі і чырвонымі літарамі. Опухіну было загадана перадаць яго рускай камандзе ў Анадырску. Аўтары ліста далучылі да свайго паслання і вуснае паведамленне: усяго ў іх, маўляў, удосталь, няма толькі жалеза. «Прылюбезныя браты» вельмі прасілі прыслаць яго. Кур’ер-эскімос таксама паказаў, што адпраўнікі ліста хрысцяцца і моляцца Богу ў «вялікім доме». Было відавочна, што на Амерыканскім кантыненце жывуць рускія людзі.
Пералік звестак, якія пацвярджаюць рускае пранікненне ў Амерыку яшчэ да Шэліхава і Берынга, можна было б і працягнуць. Але ці не надышоў ужо час прааналізаваць сказанае?

Пагардзіўшы пахмурным лёсам...

«Карта Геаграфічнага дэпартамента Акадэміі навук Расійскай імперыі», складзеная з улікам даных карты Дауркіна. На ёй адлюстраваны «Чукоцкая зямліца», «Анадырскае мора», Аляска, рака Хевуврэн, а таксама крэпасць Хев’ерэнь і яе абаронцы. Чатыры верхнія ваяры і адзін, што выглядае з-за сцяны крэпасці, маюць светлы колер скуры. Два ваяры, што стаяць на сцяне, — цёмна-карычневы.

XVII і амаль увесь XVIII век можна назваць эпохай стыхійнай каланізацыі. Казацтва, зверапромыслоўцы, купцы і маракі дасягалі Аляскі і там асядалі. Далёка не ўсе яны пакінулі свае імёны нашчадкам: сібірскія архівы тых гадоў амаль цалкам загінулі.
Аднак у тым, што рускія землепраходцы (у прыватнасці, наўгародцы) маглі яшчэ ў XVI стагоддзі дабрацца да Аляскі, няма нічога немагчымага. Госпадзін Вялікі Ноўгарад у свой час валодаў выдатным флотам і кадрамі дасведчаных мараплаўцаў. Яны пранікалі далёка на поўнач і на ўсход Еўразіі. Але, паводле наяўных (на сённяшні дзень) археалагічных даных, нават да пачатку XVII стагоддзя мяжа рускага пранікнення на ўсход (у басейне Паўночнага Ледавітага акіяна) праходзіла па Таймыры.
Таму пакуль што катэгарычнасць высноў Тэадора Фарэлі неабгрунтаваная. Сістэматычных і дастаткова кваліфікаваных даследаванняў у гэтай галіне амерыканцы не праводзілі. Сляды рускіх паселішчаў выяўляліся выпадкова. Аднак можна меркаваць, што выкарыстанне магчымасцяў сучаснай навукі і тэхнікі, а таксама перспектыва развіцця супрацоўніцтва навукоўцаў СССР, ЗША і Канады дазволяць зрабіць больш дакладныя высновы.
Безумоўна, сібірскія казацкія атрады ведалі пра існаванне Вялікай зямлі за Чукоцкім носам і, судзячы па ўсім, у другой палове XVII стагоддзя пачалі яе асвойваць. Паляўнічыя, казацтва, зборшчыкі ясака, а потым і купцы — вось кім былі гэтыя «рускія амерыканцы». Перш за ўсё іх цікавіла пушніна. Яе патрабавала Масква, ёю аплочвалі неабходныя тавары, сама па сабе яна выконвала ролю грашовай адзінкі.
Разам з атрадамі «служылых людзей» на ўсход Сібіры імкнуліся і «людзі вольныя», а нярэдка і «злодзеі ды бунтаўшчыкі». Магчыма, у паток волелюбцаў уліваліся і раскольнікі — праціўнікі афіцыйнай царквы. Ці не гэтым тлумачыцца тое, што рускія пасяленцы на Алясцы не надта імкнуліся да кантактаў з суайчыннікамі ў фарменных мундзiрах.
Характэрнай рысай рускай каланізацыі Аляскі з’яўляецца тое, што ў ёй удзельнічалі толькі мужчыны. Адсюль — мноства змешаных шлюбаў. Там, дзе рускія сяліліся супольна, яны доўга захоўвалі сваю мову, веру, звычаі і пісьменнасць. А там, дзе пацярпелыя караблекрушэнне маракі або вандроўныя паляўнічыя ўліваліся ў індзейскія абшчыны, іх след хутка губляўся.
Што ж да карэннага насельніцтва Аляскі (алеутаў і індзейцаў), яму пашанцавала.
Казацтва і адміністрацыя рускай «Амерыканскай кампаніі» не знішчалі тубыльцаў з той уражвальнай жорсткасцю, якой праславіліся ў Амерыцы іспанцы і іншыя еўрапейцы. Больш за тое, у меру сваіх сіл і магчымасцяў яны імкнуліся прывіць карэннаму насельніцтву Аляскі карысныя навыкі і павысіць яго культурны ўзровень.
Але велізарныя прыродныя рэсурсы Аляскі выкарыстоўваліся рускімі вельмі слаба. Для асваення Рускай Амерыкі не хапала людзей. Менавіта адсутнасць масавай рускай эміграцыі на Аляску і стала прычынай таго, што ў другой палове XIX стагоддзя гэтая багатая зямля была страчана для Расіі.