Артыкул М. Чэкурава каментуе Герой Савецкага Саюза, віцэ-адмірал Грыгорый Іванавіч ШЧЭДРЫН
Адкрыццё, а затым і асваенне Паўночна-Заходняй Амерыкі — вялікае дасягненне нашага народа, вынік яго настойлівага руху «насустрач сонцу» — ад Урала да Камчаткі. Да канца XVII стагоддзя мужныя землепраходцы выйшлі да Ціхага акіяна на гіганцкай прасторы: ад Берынгава праліва да Амурскага лімана. І адразу ж, без усялякай паўзы, пачалося далейшае пранікненне рускіх першапраходцаў на Курыльскія, Берынгавы і Алеуцкія астравы, на Аляску і далей — аж да самой Каліфорніі. Усё гэта сведчыла пра рост магутнасці Расійскай дзяржавы, якая да таго часу стала буйной марской дзяржавай.
Пра землі ў акіяне на ўсход ад Азіяцкага мацерыка ў Якуцку даведаліся ўжо ў пачатку XVII стагоддзя. Казакі, што пабывалі на крайнім паўночным усходзе Азіі, чулі ад эскімосаў і чукчаў пра астравы і Вялікую зямлю, якая ляжыць за Вялікім акіянам. Блытаніны і супярэчнасцяў у гэтых аповедах было нямала. Зямлю называлі то востравам, то мацерыком. Яе месцазнаходжанне ўказвалі то насупраць мыса Дзежнева, то каля вусця Калымы.
Пра Вялікую зямлю гаварылася ў данясеннях Стадухіна (1647 г.), Атласова (1701 г.), Малгіна (1710 г.) і іншых. А ў пачатку XVIII стагоддзя Пракаопій Нагібін (1725 г.) і Афанасій Мельнікаў (1728—1730 гг.) спрабавалі дабрацца да невядомага мацерыка, але — безвынікова. Менавіта ў той час і з’явіліся паданні пра тое, што на Вялікай зямлі жывуць рускія людзі. Іх звязвалі або са старажытным (за сто гадоў да Дзежнева) плаваннем наўгародцаў з вусця Калымы на ўсход, вакол Чукоткі, або з здагадкамі пра лёс згубленых спадарожнікаў Дзежнева. Сапраўды: з сямі яго кочаў (плоскадонныя аднамачтавыя судны) два былі занесены на Камчатку (рака Ніколка), адзін разбіўся ў вусці Анадыра, а тры або загінулі, або зніклі без вестак — гэта значыць, магчыма, трапілі і на Аляску. Пазней першымі рускімі пасяленцамі ў Новым Свеце сталі лічыць маракоў, што бясследна зніклі ў 1741 годзе з пакетбота «Святы Павел» лейтэнанта А. Чырыкава.
Чуткі пра старажытную рускую калонію ў Амерыцы ўпарта трымаліся на працягу ўсяго XVIII стагоддзя. Пра яе распавядалі карэнныя жыхары Чукоткі (чукчы і эскімосы), гаварылі і служылыя людзі, што бывалі ў іх: Малгін (1710 г.), Дауркін (1765 г.), Кабелеў (1773 г.) і іншыя. Тое ж сцвярджалі і вучоныя — удзельнікі экспедыцыі Беринга: Мілер, Штэлер, Ліндэнаў, а таксама служачыя шэліхаўскай кампаніі (Бачараў, Ізмалаў — 1788 г.). Ды і замежныя мараплаўцы (напрыклад, капітан Гора — 1789 г.) былі ў гэтым перакананыя.
Так, старажытныя пасяленні рускіх у Амерыцы — факт, відаць, бясспрэчны. У 1944 годзе ў замежнай прэсе была апублікавана копія ліста першага рускага місіянера на Алясцы — Германа. Ён цалкам пацвярджае невыразныя размовы, што хадзілі на Чукотцы, пра існаванне на Вялікай зямлі, на рачулцы Кізілавай, наўгародскай калоніі. У 1937 годзе было атрымана яшчэ адно сведчанне гэтаму. Падчас правядзення межавых работ на Алясцы, каля Кенайскага паўвострава, знайшлі рускае паселішча. Паводле вызначэння спецыялістаў, яму было не менш за 300 гадоў.
Супаставіўшы ліст Германа з адкрыццём 1937 года, амерыканскі даследчык Тэадар Фарэлі прызнаў знаходку наўгародскай калоніяй. Аднак савецкі гісторык А. В. Яфімаў лічыць несумненным толькі адно: на Алясцы існавала старажытнае рускае паселішча. Узнікла яно, відаць, у XVII стагоддзі. А вось з якіх мясцін Расійскай дзяржавы выйшлі яго жыхары — пытанне застаецца адкрытым. З меркаваннем Яфімава цяжка не пагадзіцца.
«Можна меркаваць, што на Алясцы было не адно, а, магчыма, і шмат іншых рускіх паселішчаў, падобна таму, як існуе нямала сведчанняў пра старажытныя рускія паселішчы ўздоўж паўночнай ускраіны Азіяцкага мацерыка…»
І сапраўды, сцвярджаць, што менавіта гэта старажытнае паселішча з 31 дома і ёсць тая самая наўгародская калонія, заснаваная ў 1571 годзе ўцекачамі, — складана. Але дапусціць, што гэта, верагодна, і яна, можна. І ўжо зусім несумненна, што гэта толькі адно з рускіх паселішчаў, якіх, цалкам магчыма, было некалькі.
Хочацца падкрэсліць: і цяпер, калі прайшло больш за стагоддзе пасля сыходу рускіх з Аляскі і Алеуцкіх астравоў (а Каліфорнію мы пакінулі яшчэ раней), там далёка не сцёрліся сляды знаходжання нашых продкаў. Аўтару гэтых радкоў у 1942 годзе давялося пабываць на востраве Уналашка, на ваенна-марской базе Датч-Харбар. На беразе бухты стаіць алеуцкае паселішча Ілюлюк — былая руская вёска, створаная прамыслоўцамі-паляўнічымі ў 1760—1770 гадах.
Драўляныя дамы, падобныя да старажытных хат, цягнуцца ўздоўж адзінай вуліцы, белая трохпавярховая званіца, невялікая каменная царква з медным крыжам на цыбульнай галоўцы. А на ўскрайку пасёлка стаяць як старажытны помнік на драўляных лафетах дзве гарматы ўральскага ліцця.
Мясцовых жыхароў (алеутаў) у той час выселілі на архіпелаг Аляксандра, мы іх не бачылі. Але наш гід, амерыканскі лейтэнант Чэйз, казаў, што яны захавалі рускія імёны, прозвішчы, часткова і мову, а таксама праваслаўную веру, якую некалі вызнавалі рускія, што жылі тут.
Падчас стаянкі ў Сан-Францыска група савецкіх падводнікаў наведала былы форт Рос, размешчаны ў 30 мілях ад горада, каля Рускай рачкі. Прайшло 100 гадоў з таго часу, як адсюль з’ехалі рускія. Але ў былым паселішчы засталіся зрубны склад і драўляная царква. Штогод 4 ліпеня сюды з’язджаюцца амерыканцы рускага паходжання на гулянне і малебен.
Здавалася, быццам нашы былі тут зусім нядаўна, і ўяўлялася, як яны сыходзяць. Як збіраюць свой скарб, суцяшаюць жонак і дзетак, зямным паклонам назаўсёды развітваюцца з асвоенай іх працай зямлёй.
Памяццю пра пражыванне рускіх на каліфарнійскім узбярэжжы засталіся тапонімы — геаграфічныя назвы, раскіданыя вакол Сан-Францыска: Руская рачка, Руская горка, Рускі яр, Славянка і паўтара дзясятка іншых…
У цэлым я згодны з пунктам гледжання М. Чэкурава, аднак хацеў бы выказаць і тры невялікія заўвагі.
Асваенне Поўначы наўгародцамі не варта звязваць з прыгнётам Івана Жахлівага. Гэты працэс пачаўся значна раней — яшчэ ў XI—XII стагоддзях. Вядома, што ўжо ў 1187 годзе на Пячоры і ў Югры былі наўгародскія «даннікі». Югру і Пячору Ноўгарад лічыў сваімі «воласцямі».
І «насустрач сонцу» на Русі ішлі не служылыя людзі, а перадусім прамыслоўцы-паляўнічыя, якія самі здабывалі «мяккую рухлядь». Так было і пры асваенні Рускай Амерыкі. А служылыя рухаліся разам з імі або ўжо пасля іх, прыводзячы насельніцтва «пад высокую дзяржаўную руку».
Галоўнай жа прычынай, якая прымусіла царскі ўрад «уступіць» за мізэрную цану Рускую Амерыку Злучаным Штатам, было аслабленне прыгонніцкай дзяржавы пасля паражэння ў Крымскай вайне (1853—1856 гг.), гэта значыць немагчымасць утрымаць за сабой тэрыторыю, на якую прагна зазірала найбуйнейшая каланіяльная дзяржава таго часу — Англія.
Што ж датычыцца ўплыву на наўгародцаў згаданай аўтарам заходняй ерасі, дык здагадка М. Чэкурава не пазбаўлена дасціпнасці. Нездарма ж перасяленцы называлі раку Юкон Хеўронам, што, дарэчы, добра бачна і на карце, складзенай Геаграфічным дэпартаментам Акадэміі навук, дзе выразна чытаецца подпіс: «Хевувренъ».
