Першая вадкасная

Ракета — найстаражытнейшая з цеплавых машын, якія выкарыстоўваюцца людзьмі. Аднак першае тысячагоддзе яе развіцця не аказала прыкметнага ўплыву на гісторыю.

Толькі пасля таго, як К. Э. Цыялкоўскі ў пошуках шляхоў авалодання багаццямі космасу распрацаваў тэорыю рэактыўнага руху і на яе аснове вынайшаў ракету на вадкім паліве, пазбаўленую прынцыповых абмежаванняў, уласцівых порахавым ракетам, з’явілася магчымасць для імклівага развіцця новай галіны тэхнікі — сучаснага ракетабудавання.

Гонар стварэння першай савецкай вадкаснай ракеты належыць камсамольска-моладзеваму калектыву Групы вывучэння рэактыўнага руху (ГІРД), створанай у Маскве ў верасні 1931 года ў сістэме Асаавіяхіма. Пачаўшы з распрацоўкі на грамадскіх пачатках ракетаплана РП-1 з вадкасным ракетным рухавіком Ф. А. Цандэра ОР-2, гірдаўцы хутка даказалі актуальнасць і перспектыўнасць сваіх планаў і ўжо ў красавіку 1932 года атрымалі дзяржаўную падтрымку, якая дала ім магчымасць арганізаваць канструктарскае бюро з чатырох праектных брыгад і вытворчыя майстэрні са штатам канструктараў і рабочых. Гэта дазволіла рэзка пашырыць тэматыку даследаванняў, і да канца года ў ГІРДзе распрацоўвалася ўжо восем складаных праектаў ракетных рухавікоў і апаратаў. Але ўзніклыя ў працэсе іх ажыццяўлення праблемы аказаліся значна цяжэйшымі, чым меркавалася. Ставілася відавочна, што паскорыць іх вырашэнне можна, толькі зрабіўшы крок назад і стварыўшы для атрыманння зыходнага практычнага досведу вадкасную ракету найпростай канструкцыі. Начальнік ГІРДа С. П. Каралёў даручыў распрацоўку яе праекта, які атрымаў абазначэнне "аб'ект 09", кіраўніку другой брыгады М. К. Ціханравову.

Асноўныя цяжкасці стварэння ракет на вадкім паліве вынікалі з таго, што іх рухавікі павінны былі працаваць у дзясяткі разоў даўжэй і пры тэмпературах у 2-3 разы вышэй, чым порахавыя, прычым абодва кампаненты паліва — акісляльнік і гаручае — павінны былі падавацца ў камеру згарання паступова і ў дакладна зададзеным суадносінах. У праекце ракеты 09 часткова ўдалося абысці гэтыя цяжкасці дзякуючы прымяненню ў якасці гаручага загушчанага бензіну, распрацаванага па заданні Каралёва Бакаўскім ГІРДам. Яго размясцілі прама ў камеры згарання кольцавым слоем упрытык да яе сценак, абараніўшы іх такім чынам ад перагрэву. Пры гэтым спрасцілася і сістэма падачы, бо з бака патрабавалася падаваць ужо толькі адзін вадкі кісларод. Акрамя высокай эфектыўнасці і даступнасці, гэты акісляльнік, хутка выпараючыся пры нармальнай тэмпературы, дазваляў абысціся без помпы і акумулятара ціску: ён мог паступаць у рухавік пад ціскам уласных пароў.

Праектаванне і выраб вузлоў ракеты было выканана ўдарнымі тэмпамі, і ўжо ў сакавіку 1933 года пачаліся наземныя выпрабаванні яе рухальнай устаноўкі, якая запрацавала далёка не адразу. Прайшло пяць месяцаў, перш чым яна стала ўстойліва развіваць цягу, неабходную для ажыццяўлення палёту.

Паралельна ішла адпрацоўка порахавога скідвальніка парашута, а ў аэрадынамічнай трубе МАІ праводзіліся продуўкі мадэлі корпуса ракеты без стабілізатара і са стабілізатарам рознай формы, што дазволіла ўдакладніць аэрадынамічную кампанову і зрабіць яе вельмі дасканалай.

17 жніўня 1933 года гірдаўцы прывезлі поўнасцю сабраную ракету на інжынерны палігон у раёне падмаскоўнага пасёлка Нахабіна і ўсталявалі яе ў пускавы станок. Вядучыя канструктары машыны Н. І. Яфрэмаў і З. І. Круглова самі запраўлялі яе загушчаным бензінам і вадкім кіслародам, а затым спусціліся ў бліндаж, адкуль па камандзе С. П. Каралёва ажыццявілі запуск рухавіка. З сопла вырваўся полымяны струмень, ракета павольна выйшла са станка і, усё паскараючы рух, імкліва ўзышла ў неба. Увесь палёт працягваўся 18 секунд, але гэтыя імгненні сталі годнай узнагародай для калектыву энтузіястаў, даказалі яго здольнасць вырашаць складаныя навукова-тэхнічныя задачы, што стаялі на шляху ўвасаблення ідэй Цыялкоўскага.

"Першая савецкая ракета на вадкім паліве запушчана! Дзень 17 жніўня, несумненна, з’яўляецца знамянальным днём у жыцці ГІРДа, і, пачынаючы з гэтага моманту, савецкія ракеты павінны лятаць над Саюзам рэспублік", — пісаў тады Каралёў у спецыяльным выпуску гірдаўскай насценгазеты. Гэты палёт дазволіў будучаму заснавальніку практычнай касманаўтыкі паставіць перад кіраўніцтвам пытанні аб выдзяленні сродкаў на пабудову вопытнай серыі падобных ракет і аб паскарэнні адкрыцця Рэактыўнага навукова-даследчага інстытута, якое ўжо каля двух гадоў абмяркоўвалася ў ўрадавых інстанцыях.

Пры распрацоўцы серыйнага варыянта ракеты, якая атрымала абазначэнне "аб'ект 13", у канструкцыю ўнеслі шэраг удасканаленняў: была павялічана цяга рухавіка, зменена сістэма запраўкі кіслародам, усталяваны кроплепадобныя абцякальнікі над запраўнымі штуцарамі, што выступалі за абводы корпуса ў верхняй частцы. Усяго было выраблена шэсць ракет 13, пяць з іх здзейснілі палёты, у трох з якіх была дасягнута вышыня 1500 м. Несумненна, што пры далейшай працы з гэтай машынай была б дасягнута і разліковая вышыня палёту, але яе стваральнікі ўжо былі паглынутыя распрацоўкай новых, больш складаных праектаў, а прынцыповыя задачы, што стаялі перад найпростай ракетай, былі ўжо вырашаны.

У выніку стварэння "аб'ектаў 09 і 13" упершыню ў нашай краіне быў атрыманы практычны вопыт па ўсім цыкле работ з вадкаснай ракетай, уключаючы складаныя для таго часу аперацыі з вадкім кіслародам у палявых умовах, дасягнуты ўстойлівы палёт па вертыкальнай траекторыі з невялікім (у параўнанні з порахавымі ракетамі) паскарэннем, апрабаваны метады балістычных, трываласных і цеплавых разлікаў, што заклалі асновы тэорыі праектавання ракет. І галоўнае: гістарычны палёт 17 жніўня азнаменаваў нараджэнне ў СССР новай галіны машынабудавання. Таму копія першай савецкай ракеты, узнаўленая па захаваных гірдаўскіх чарцяжах, сёння па праве займае ганаровае месца ў многіх музеях краіны.