Майскім днём 1937 года Масква праводзіла ў далёкі шлях цягнік асаблівага прызначэння.
Цягнік, якому трэба было перасекчы амаль усю Еўропу і даставіць экспанаты Савецкага Саюза ў Парыж на міжнародную выставу. Вестка пра незвычайны склад апярэджвала яго рух. Калі цягнік ішоў па тэрыторыі Польшчы, на кожнай станцыі яго сустракалі натоўпы людзей. Найбольшую цікавасць у сялян выклікаў ростсельмашаўскі камбайн «Сталінец-1», што стаяў на адкрытай платформе. Ён пераканаўча сведчыў пра поспехі нашага сельскай гаспадаркі. Жандары панскай Польшчы не вытрымалі гэтай дэманстрацыі і загадалі закрыць «чырвоную агітку».
6 чэрвеня цягнік прыбыў у Парыж, а праз два дні камбайн заняў месца на дэманстрацыйнай пляцоўцы. Журы прысудзіла «Сталінцу-1» вышэйшую ўзнагароду выставы — «Гран-пры». І ў гэтым рашэнні не было, напэўна, нічога дзіўнага. Слава пра высокую якасць савецкіх камбайнаў ужо разышлася па ўсім свеце: іх ужо экспартавалі ў Данію, Галандыю, Грэцыю, Афганістан, Персію, Турцыю, Швецыю і іншыя краіны. Замежных спецыялістаў і наведвальнікаў выставы значна больш здзівіла іншае — як Савецкі Саюз, пачаўшы серыйную вытворчасць камбайнаў толькі ў 1930 годзе, праз сем гадоў выйшаў па іх выпуску на першае месца ў свеце.
Перадаўшы зямлю ў рукі тых, хто яе апрацоўвае, Савецкая ўлада здзейсніла запаветную мару сялян, паспяхова вырашыўшы адвечную праблему беззямелля.
Але ўжо ў маі 1928 года ўрад вырашыў арганізаваць у раёнах, свабодных ад сялянскіх надзелаў, буйныя саўгасы з пасяўной плошчай у 10 і нават 30 тысяч гектараў зямлі.
Нягледзячы на недахоп тэхнікі, вопыт з саўгасамі апраўдаў сябе, і ў 1929 годзе пад эгідай Зернатреста арганізоўваюцца новыя спецыялізаваныя саўгасы-гіганты па вытворчасці збожжа з пасяўной плошчай у 100 тысяч гектараў і больш. Каб забяспечыць іх уборчай тэхнікай, калегія Галоўмашбуда ўключыла ў праграму будаўнічага ў Роставе завода сельскагаспадарчых машын вытворчасць тысячы камбайнаў па тыпу амерыканскага «Адванс Румелі».
Праблема стварэння камбайнаў у першую чаргу хвалявала кіраўнікоў Зернатреста, якія справядліва лічылі, што на дадзеным этапе трэба наладжваць вытворчасць лепшага з амерыканскіх камбайнаў. З гэтай мэтай яны запрасілі спецыялістаў з аддзела машыназнаўства Дзяржаўнага інстытута вопытнай аграноміі, і ў ліпені 1929 года правялі ў саўгасе «Вопытны» на Паўночным Каўказе параўнальныя выпрабаванні камбайнаў «Адванс Румелі», «Масей Гаррыс», «Олівер», «Холт» і «Мак Кормик Диринг». Найлепшыя вынікі паказалі «Холт-34» з шырынёй захопу 15 футаў (4,6 м) і «Холт-36» з захопам 20 футаў (6,1 м). Абодва камбайны былі прычэпнымі, і для іх перамяшчэння па полі быў патрэбны трактар-тягач.
Справаздача аб выпрабаваннях разглядалася Цэнтральнай стандартнай камісіяй па сельскагаспадарчым машынабудаванні, Наркамземам і Дзяржпланам СССР. Яны прынялі рашэнне давесці гадавы выпуск камбайнаў на «Ростсельмашы» да 6 тысяч, пры гэтым замяніць «Холт-36», а на «Коммунаре» запусціць у вытворчасць машыну па тыпу «Холт-34». Пры дэталёвым разглядзе пытання ў Растове высветлілася, што на будаўнічым «Ростсельмашы» давялося б у гэтым выпадку цалкам перарабляць цэхі, прызначаныя для выпуску сеялак, плугоў, жнятак і іншых машын. З пункту гледжання патрэб сельскай гаспадаркі і эканомікі больш мэтазгодным выглядаў іншы варыянт — пабудаваць у Растове самастойны камбайнавы завод. Калі ж справа дайшла да праектавання, аказалася, што мэтазгодней будаваць яго на тэрыторыі, што прымыкае да «Ростсельмаша».
Невзабаве канструктары Запарожжа і Растова атрымалі адпаведныя ўзоры для складання тэхнічнай дакументацыі. Ім трэба было разабраць машыны, скласці чарцяжы дэталяў, перавесці памеры з прынятай у ЗША цалёвай сістэмы мер у метрычную, падабраць па нашых стандартах адпаведны сартаваны метал па якасці і профілі, блізкі да амерыканскага, і г.д.
На Кастрычніцкія святы 1929 года рабочыя Запарожжа ўрачыста спалілі макет жней-лабагрэйкі, даўшы слова замяніць яе больш дасканалай машынай. І яны стрымалі сваё абяцанне, накіраваўшы першы камбайн «Коммунар» у падарунак XVI з’езду ВКП(б). Хоць новыя цэхі яшчэ толькі будаваліся і вопытная партыя машын выраблялася на старым, непрыстасаваным абсталяванні, рабочыя завода здолелі выпусціць у 1930 годзе 347 камбайнаў. Група растаўскіх канструктараў на чале з Іванам Іванавічам Фоміным падрыхтавала тэхнічную дакументацыю задоўга да заканчэння будаўніцтва завода. Вопытны камбайн па іх чарцяжах вырабілі на заводзе «Чырвоны Аксай».
Паколькі ў праектаванні «Ростсельмаша» прымалі ўдзел амерыканскія спецыялісты, група Фоміна выехала ў ЗША, дзе канструктары завяршылі праектаванне камбайна і ўдакладнілі тэхналагічнае абсталяванне, неабходнае для яго вытворчасці.
Улетку 1931 года ў вопытных майстэрнях «Ростсельмаша» па канчаткова адпрацаваных чарцяжах былі сабраныя два камбайны «Сталінец». Адзін з іх у прысутнасці Міхаіла Іванавіча Калініна выпрабоўваўся на палях вучэбна-вопытнага зернесаўгаса № 2 разам з апошнімі мадэлямі амерыканскіх камбайнаў «Олівер», «Холт», «Катерпілер» і аказаўся цалкам працаздольнай машынай. Невзабаве «Ростсельмаш» прыступіў да серыйнай вытворчасці і выпусціў у 1932 годзе 2441 камбайн.
Адначасова з капіраваннем замежных узораў савецкія канструктары займаліся стварэннем арыгінальных машын. Цікавая ідэя належала інжынеру І. Бародзіну. Ён лічыў, што ўсталёўваць на камбайн, які працуе 20–25 дзён у годзе, уласны рухавік — вялікая марнатраўнасць. І Бародзін стварыў безматорны камбайн, усе яго агрэгаты прыводзіліся ў рух ад вала адбору магутнасці. Але камбайн Бародзіна не вытрымаў выпрабаванняў, што праходзілі на тэрыторыі Ціміразеўскай акадэміі.
Сапраўдны парад айчынных канструкцый адбыўся ў Калачоўскім зернесаўгасе Цэнтральна-Чарназёмнай вобласці ў 1932 годзе, калі ва ўсесаюзных выпрабаваннях прыняў удзел 21 камбайн, распрацаваны ў навукова-даследчых інстытутах, на заводах і асобнымі вынаходнікамі. Праўда, многім машынам яшчэ не ставала «дакладнасці», хоць цікавых ідэй было вельмі шмат. Так, камбайны вынаходнікаў Чудакова і Малчанава абмалочвалі хлеб на корані, у камбайне Драздоўскага абмалот адбываўся ў паветраным патоку. І хоць ні адзін з выпрабаваных камбайнаў не быў прыняты да вытворчасці, многія творчые знаходкі сталі асновай для ўдасканаленняў «Сталінцаў» і «Коммунароў». Менавіта яны прывялі «Сталінца» да вышэйшай узнагароды на міжнароднай выставе ў Парыжы.
ЛЕАНІД ЕЎСЕЕЎ, інжынер