«Касмічныя ракеты, якія нясуць на сваім борце аўтаматычныя навуковыя станцыі з рознай апаратурай, імкліва накіраваліся да найбліжэйшых планет Сонечнай сістэмы.
З іх найбольшую цікавасць уяўляюць Марс і Венера…» — гэта словы з артыкула С. П. Каралёва, апублікаванага ў «Правде» 10 лістапада 1960 года. Тады да запуску «Венеры-1» заставалася тры месяцы.
У канструктарскім бюро, якім кіраваў С. П. Каралёў, поўным ходам ішла праца па праектаванні аўтаматычнай міжпланетнай станцыі «Венера-1» і разгоннай ступені ракеты-носьбіта, якая павінна была вывесці яе на трасу палёту да ранішняй зоркі. Распрацоўка станцыі пачалася за некалькі месяцаў да таго, калі канструктарам стала зразумела: магчымасці ракеты-носьбіта дазваляюць дадаткова ўсталяваць разгонную ступень, якая выведзе касмічны апарат разам са станцыяй на арбіту спадарожніка Зямлі і ўжо адтуль стартуе да іншых планет.
Стваральнікі аўтаматычнай міжпланетнай станцыі (АМС) улічылі ўвесь наяўны на той час вопыт распрацоўкі першых штучных спадарожнікаў Зямлі і першых месячных апаратаў. У той жа час многае ў гэтай станцыі было сапраўды новым.
Так, упершыню на АМС прадугледзелі карэкціруючую рухавую ўстаноўку распрацоўкі галоўнага канструктара А. М. Ісаева для карэкцыі траекторыі палёту. Без такой карэкцыі палёты да планет Сонечнай сістэмы немагчымыя.
Упершыню была распрацавана шматрэжымная сістэма арыентацыі і кіравання рухам станцыі. З яе дапамогай на працягу многіх месяцаў можна было падтрымліваць пастаянную арыентацыю плоскасці панэляў сонечных батарэй на Сонца, перыядычна накіроўваць бартавую парабалічную антэну на Зямлю і выконваць дакладную (да адзінак вуглавых мінут) арыентацыю станцыі адносна зорак. Гэта ж сістэма стабілізавала станцыю ў прасторы падчас работы карэкціруючага рухавіка. У яе склад уваходзілі складаныя аптычныя прыборы, здольныя «бачыць» не толькі яркае Сонца, але і Зямлю з адлегласцей у сотні мільёнаў кіламетраў, калі яна здаецца маленькай зорачкай.
Вузканакіраваная парабалічная антэна (дыяметрам 2 м) дазваляла падтрымліваць звышдалёкую касмічную радыёсувязь з Зямлёй у сантыметровым дыяпазоне хваль. Усяго на борце станцыі працавала тры радыётэлеметрычныя сістэмы для розных дыяпазонаў — метровага, дэцыметровага і сантыметровага.
На станцыі «Венера-1» выкарыстоўвалася і такая ж сістэма тэрмарэгулявання, як і на «Луне-3». Тэмпературу ў адсеку рэгулявалі паваротныя жалюзі, усталяваныя на цыліндрычнай частцы герметычнага корпуса.
Падчас палёту праводзіліся вымярэнні касмічных прамянёў, магнітных палёў, зараджаных часціц міжпланетнага газу і корпускулярных патокаў Сонца, рэгістрацыя мікраметэораў.
Каб вывесці «Венеру-1» на міжпланетную траекторыю, давялося стварыць новую ступень. Маса станцыі складала 643,5 кг. Мабыць, стварэнне гэтай ступені можна назваць адным з самых важных і выдатных дасягненняў новага касмічнага эксперыменту. Бо рухавую ўстаноўку ракеты трэба было запусціць у невагавітым стане (пасля адносна доўгага знаходжання ў суровых умовах космасу). Распрацаваць такую ўстаноўку азначала ў той час зрабіць якасна новы крок у развіцці ракетна-касмічнай тэхнікі. Праектавальнікам давялося вырашыць мноства задач. Сістэма кіравання ракетай павінна была забяспечыць патрэбную арыентацыю ў арбітальным палёце вакол Зямлі, стабілізацыю ракеты ў перыяд работы рухавіка, уключэнне яго ў разліковы час. Акрамя таго, патрабавалася адрэгуляваць цеплавы рэжым паліўных бакаў, у якіх знаходзіўся кісларод. І, нарэшце, стварыць такую сістэму падачы паліва ў камеру згарання, каб можна было хутка запусціць рухавік. Для гэтага на касмічнай ракеце былі ўсталяваны цвёрдапаліўныя рухавікі, якія надавалі ёй кароткачасовае паскарэнне, але дастатковае для таго, каб вадкае паліва, якое знаходзілася ў стане невагавітасці, пачынала паступаць у камеру згарання.
Дбайныя разлікі, прынцыпова новыя канструктыўныя рашэнні, эксперыментальная адпрацоўка на Зямлі ва ўмовах, набліжаных да ўмоў касмічнага палёту, — вось вынік усяго гэтага: нарадзілася новая аўтаматычная міжпланетная станцыя і ракетная ступень. Упершыню апарат гэтага тыпу стартаваў з арбіты ШСЗ 12 лютага 1961 года. У далейшым касмічная ракета выводзіла на міжпланетныя трасы аўтаматычныя касмічныя апараты тыпу «Луна», «Марс», «Венера», «Зонд». Цяпер з яе дапамогай спадарожнікі сувязі «Маланія» запускаліся на высокія эліптычныя арбіты. Сувязь са станцыяй падтрымлівалася на адлегласці да 5 млн км. Нават адтуль, з глыбіні Сонечнай сістэмы, на Зямлю паступала неабходная навуковая інфармацыя.
Сёння, калі міжпланетныя апараты накіроўваюцца неверагодна далёка ад Зямлі, гэты вынік здаецца вельмі сціплым. Але тады, у 1961 годзе, такая адлегласць уяўлялася фантастычнай — бо радыёхвалі пераадольвалі касмічную прастору, насычаную рознымі часціцамі і разнастайнымі відамі электрамагнітных выпраменьванняў, прырода якіх тады была яшчэ дрэнна вывучана.
Якія ж вынікі палёту «Венеры-1»? Па-першае, навукоўцы атрымалі першыя даныя навуковых вымярэнняў на значнай адлегласці ад Зямлі, у той вобласці прасторы, якую называюць далёкім космасам. Па-другое, новым матэрыялам узбагаціліся распрацоўшчыкі ракетна-касмічнай тэхнікі: бо вельмі многае на гэтай станцыі было апрабавана ўпершыню.
Палёт пацвердзіў правільнасць выбраных напрамкаў. Стварэнне і запуск аўтаматычнай міжпланетнай станцыі «Венера-1» — важны этап у развіцці ракетна-касмічнай тэхнікі, адна з яркіх старонак у гісторыі айчыннай касманаўтыкі.
МАРЫНА МАРЧЭНКА, інжынер
На малюнку паказана аўтаматычная міжпланетная станцыя «Венера-1» у трох праекцыях. На схеме паказана яе ўстройство. Лічбамі абазначаны:
1 — сопла карэкціруючай рухавой устаноўкі;
2 — датчык дакладнай арыентацыі на Сонца і зоркі;
3 — датчык арыентацыі на Зямлю;
4 — парабалічная антэна;
5 — кіруючыя соплы сістэмы арыентацыі;
6 — цеплавыя датчыкі;
7 — маланакіраваная антэна;
8 — штырэвая антэна.