Мы ўжо расказвалі аб танках, якія мелі адначасова два асобныя рухавікі — колавы і гусенічны (гл. «ТМ» № 10 за 1979 год).
Але гэтыя машыны адрозніваліся складанасцю канструкцыі, таму кіраваць і абслугоўваць іх было цяжка. Таму ў масавае вытворчасць яны не пайшлі.
Амерыканскі канструктар Уолтэр Крысці знайшоў іншае тэхнічнае рашэнне, якое дазваляла павялічыць аператыўную рухомасць танкаў (іншымі словамі, хуткасць пры руху па дарогах). Крысці павялічыў дыяметр апорных каткоў (пераднія два з іх кіраваліся) да памераў аўтамабільных колаў, а гусеніцу зрабіў здымнай. Цяпер пры руху са знятымі гусеніцамі цягавае намаганне з дапамогай ланцуга Галля перадавалася з вядучага кола на заднюю пару каткоў, якія служылі вядучымі коламі.
Сваю першую колава-гусенічную машыну У. Крысці пабудаваў яшчэ ў 1919 годзе. Аднак у канчатковым выглядзе яго ідэя ўвасобілася ў мадэлях 1928-га і асабліва 1931 гадоў. Сам канструктар назваў яе «танк 1940 г.». Ён меў па чатыры апорныя каткі з кожнага боку. У пагоні за хуткасцю вынаходнік абсталяваў яго авіяцыйным маторам, які дазволіў атрымаць і дагэтуль неперасягненыя ўдольныя магутнасці (больш за 40 л. с/т), і хуткасць па шашы на колах да 113 км/г. Маса танкаў складала 7—9 т.
Машыны гэтага амерыканскага інжынера, пабудаваныя ў 1931 годзе, выпрабоўваліся ў арміі краіны, але на ўзбраенне так і не былі прыняты. Спецыялісты лічылі, што пры вялікіх хуткасцях кіраваць імі вельмі цяжка, і браніраванне танкаў было недастатковым. Аднак ідэі Крысці аказалі вялікі ўплыў на наступнае развіццё «браняносцаў». Многія з яго канструктыўных рашэнняў захаваліся і па сённяшні дзень: нахільны лабавы ліст, апорныя каткі вялікага дыяметра з індывідуальнай падвескай і размяшчэннем пругкіх элементаў унутры корпуса, кампактнае размяшчэнне рухавіка ў кармавой частцы машыны.
Ідэя колава-гусенічнага танка з хадавой часткай, распрацаванай Крысці, знайшла ўвасабленне ў нашай краіне. Першая такая мадэль пад абазначэннем БТ-2 завочна была прынята на ўзбраенне 23 мая 1931 года (яшчэ да вырабу вопытнага ўзору). Вытворчасць іх пачалося праз тры месяцы, і ў ваенным парадзе 7 лістапада таго ж года ўдзельнічалі тры машыны.
На БТ-2 замест ланцугавой перадачы пры руху на колах выкарыстоўвалася шасцярнявая («гітара»). Для таго каб змяніць рухавік, экіпажу трэба было затраціць усяго 30 хвілін.
Новая канструкцыя мела мноства «дзіцячых хвароб»: авіяцыйныя рухавікі дрэнна запускаліся і часта перагрэваліся. БТ-2 выпускаліся да 1933 года (з некалькімі варыянтамі ўзбраення). Гэтыя машыны ў сувязі са сваімі выдатнымі хуткаснымі дадзенымі былі добра прыняты чырвонаармейцамі.
Савецкія канструктары вялі працы па далейшым паляпшэнні баявых уласцівасцяў танка. І ў выніку ў 1933 годзе з'явіўся БТ-5, узброены 45-мм гарматай (узору 1932 года) і спараным кулямётам. На машыне ўсталявалі рухавік айчыннай вытворчасці, вежу палепшанай формы, узмоцненыя дэталі хадавой часткі. Камандзірскія БТ-5 мелі радыёстанцыі з поручневай антэнай. Гэта, дарэчы, адыграла дрэнную службу ў баях: праціўнік, бачачы здалёк гэтыя танкі, стараўся вывесці іх са строю ў першую чаргу. Надалей антэну замянілі на штыравую.
У 1935 годзе ў Чырвоную Армію пачаў паступаць танк БТ-7. На ім усталявалі палепшаны рухавік, нанова сканструяваны галоўны фрыкцыён, стужкавыя плаваючыя тармазы, што значна павысіла хадавыя якасці. Таўшчыню брані і запас ходу таксама павялічылі. Праз тры гады з пачатку выпуску БТ-7 стаў вырабляцца з канічнымі вежамі для павелічэння куляўстойкасці. За два гады да пачатку Вялікай Айчыннай вайны на мадыфікацыі БТ-7М усталявалі спецыяльна створаны дызель-матор В-2 замест састарэлага М-17Т, які выкарыстоўваўся раней у авіяцыі і быў зняты з вытворчасці. Хуткасць танка ўзрасла да 62—86 км/г, запас ходу — да 600/700 км (у лікуце — на гусеніцах, у назоўніку — на колах), а маса — да 14,6 т.
Вытворчасць БТ-7М спынілі вясной 1940 года, замест яго ў серыю была запушчана знакамітая трыццацьчацвёрка, якая ўспадкавала ад свайго папярэдніка шэраг элементаў трансмісіі і хадавой часткі і рухавік.
Машыны серыі БТ — асноўныя танкі самастойных механізаваных і буйных танкавых злучэнняў Чырвонай Арміі, — як і ўсе лёгкія танкі 30-х гадоў, былі «адзеты» ў супрацькулямётную браню, таму да пачатку другой сусветнай вайны яны ўжо састарэлі. БТ-5 змагаліся ў 1938 годзе каля возера Хасан і ў Іспаніі ў 1936—1938 гадах, БТ-7 — на Халхін-Голе і ў 1939—1940 гадах — на Карэльскім перашыйку. Машыны спатрэбіліся і ў пачатку Вялікай Айчыннай вайны.
У 1985 годзе быў створаны колава-гусенічны варыянт сярэдняга танка Т-28, які атрымаў назву Т-29. На эксперыментальнай машыне Т-29 корпус, рухавік і ўзбраенне ад Т-28. Хадавая ж частка была зусім новай: восем апорных каткоў вялікага дыяметра, прычым у адрозненне ад БТ вядучымі былі тры пары. Танк дзякуючы спецыяльным сінхранізатарам мог рухацца з адной гусеніцай. Але Т-29 аказаўся складаным у эксплуатацыі і ў серыю не пайшоў. Аднак гэта быў важны этап савецкага танкабудавання.
У тым жа 1935 годзе канструктары паспрабавалі стварыць лёгкі колава-гусенічны танк, прызначаны для замены нашага асноўнага — Т-26. Ён называўся Т-46 і меў восем апорных каткоў вялікага дыяметра (дзве пары вядучыя). Пры масе 15 т ён сваім узбраеннем і браніраваннем не адрозніваўся ад Т-26 або БТ і з-за складанасці ў вытворчасць не пайшоў.
На заставе адлюст раваны савецкі сярэдні танк Т-29. Баявая маса — 28,5 т. Экіпаж — 5 чал. Узбраенне — адна 76-мм гармата, чатыры 7,62-мм кулямёты ДТ. Таўшчыня брані: лаб корпуса — 30 мм, борт і вежа — 20 мм. Рухавік — бензінавы М17Л, 500 л. с. Хуткасць па шашы — 56 км/г на гусеніцах, 80 км/г на колах. Запас ходу па шашы — 220 км.
Рыс. 36. Савецкі лёгкі танк БТ-2. Баявая маса — 11 т. Экіпаж — 3 чал. Узбраенне — адна 37-мм гармата, адзін 7,62-мм кулямёт ДТ. Таўшчыня брані — лаб, борт корпуса і вежа — 13 мм. Рухавік авіяцыйны «Лібэрці», 400 л. с. Хуткасць па шашы — 52 км/г на гусеніцах, 72 км/г на колах. Запас ходу па шашы — 200 і 300 км адпаведна.
Рыс. 37. Савецкі лёгкі танк БТ-5. Баявая маса — 11,5 т. Экіпаж — 3 чал. Узбраенне — адна 45-мм гармата, адзін 7,62-мм кулямёт ДТ. Таўшчыня брані — лаб, борт корпуса і вежа — 13 мм. Рухавік — авіяцыйны М-5, 400 л. с. Хуткасць па шашы — 52 км/г на гусеніцах, 72 км/г на колах. Запас ходу па шашы — 200 і 300 км адпаведна.
Рыс. 38. Савецкі лёгкі танк БТ-7. Баявая маса — 13,8 т. Экіпаж — 3 чал. Узбраенне — адна 45-мм гармата ўзору 1932 года, адзін-два 7,62-мм кулямёты. Таўшчыня брані: лаб корпуса — 20 мм, борт — 13 мм, вежа — 15 мм. Рухавік — бензінавы М17Т, 400 л. с. Хуткасць па шашы — 52—73 км/г. Запас ходу па шашы — 350—500 км (з дадатковымі бакамі).
```