Нам нават цяжка ўявіць, што адчувалі людзі, якія ўпершыню ўбачылі ў дзеянні агнястрэльную зброю. Вогнішча, клубы дыму, грукат, нябачныя снарады, якія паражалі мэту на вялікай адлегласці — напэўна, усё гэта выглядала проста страшна.
А мы дадамо — і прынцыпова нова. З’яўленне агнястрэльнай зброі, як кажуць, перавярнула наладжаную сістэму ваеннай справы ў сярэднявечнай Еўропе. У мінулае адыходзілі рыцары, абароненыя выдатнымі даспехамі, узброеныя мячамі і кап’ямі, якія змагаліся да поўнага... знясілення сіл — сталёвыя даспехі не прабіваліся ні стрэламі, ні тымі ж мячамі. Адсюль вайна станавілася іншай — жорсткай, крывавай, масавай...
Традыцыйныя асновы былі пахіснуты не толькі ў ваеннай справе. Новая зброя наклала адбітак на палітыку дзяржаў, на развіццё навук, у прыватнасці, хіміі і балістыкі, рамёстваў, а пазней і прамысловасці. Але гісторыя новай зброі, як часта бывала з буйнымі вынаходніцтвамі, мела доўгую і не зусім ясную перадгісторыю.
Існуе шмат сведчанняў пра тое, што ў глыбокай старажытнасці існавала зброя, якая выкідвала агонь і дым і дзейнічала на адлегласці. Вядома, яе прылада трымалася ў сакрэце, а потым усё, што з ёю звязана, апынулася ў тумане легенд. Але ці была гэта зброя агнястрэльнай, ці выкарыстоўвалася ў ёй энергія, што вызвалялася пры гарэнні рэчыва? Судзячы па старадаўніх апісаннях, у некаторых выпадках на гэта пытанне можна адказаць станоўча. Лічыцца, што радзімай пораху быў Кітай, дзе стагоддзі таму выбуховыя рэчывы ўжывалі ў ваеннай справе і для стварэння святочных феерверкаў. Потым порах трапіў у Індыю, запальныя, а, магчыма, і выбуховыя рэчывы ведалі ў Візантыі.
І ўсё ж гісторыя агнястрэльнай зброі пачалася ў Еўропе, на мяжы XIII—XIV стагоддзяў, што зусім не прыніжае ролю народаў Усходу, якія першымі выкарыстоўвалі порах у ваеннай справе. Тут сказалася спецыфіка эканамічнага, сацыяльнага і культурнага развіцця Еўропы.
Іх агульны выгляд і прылада можна аднавіць па старадаўніх малюнках і апісаннях, захаваліся і нешматлікія сапраўдныя ўзоры. У нашай краіне яны захоўваюцца ў Дзяржаўным Гістарычным музеі, Дзяржаўным Эрмітажы, Ваенна-гістарычным музеі артылерыі, інжынерных войскаў і войскаў сувязі, дзяржаўных музеях Маскоўскага Крамля.
Канструктыўна яны амаль не адрозніваліся ад гармат, калі не лічыць памераў, калібру і таго, што былі прызначаны для стральбы з рук. Ды і назвы іх нярэдка нагадвалі пра артылерыю — у Заходняй Еўропе былі «бомбардэлі» (ручныя бомбарды), а ў Русі — ручныя пішчалі («ручніцы»).
У канцы XIV — пачатку XV стагоддзя ствол падобнай зброі ўяўляў сабой кароткую жалезную або бронзавую трубу даўжынёй каля 30 см і калібрам 25—33 мм з глухім канцом. Каля яго зверху высвідроўвалі невялікую «запальную» адтуліну. Ствол укладалі ў жолаб, выдолблены ў калодзе-ложы даўжынёй паўтара метра, і мацавалі металічнымі кольцамі-абоймамі.
Зараджалі бомбардэлі і ручніцы пылевым порахам (зерніць яго пачалі пазней) і шарападобнай куляй з медзі, жалеза або свінцу. Дарэчы, такія кулі захоўваліся на працягу ўсяго перыяду існавання гладкаствольнай, дульназараднай зброі. Гэта тлумачылася тым, што яны простыя ў вырабе і не патрабуюць стабілізацыі ў палёце.
Зарадзіўшы ручніцу, стралок наводзіў яе на мэту, упіраючы прыклад (у залежнасці ад яго даўжыні) у зямлю, у грудзі, укладваючы на плячо або заціскаючы пад пахай, і ўзгаранняў зарад раскаленым металічным прутам або тлеючым кнотам, падносячы іх да запальнай адтуліны.
У першых узораў агнястрэльнай зброі не было ўніфікаваных памераў, формы і калібраў. Так, вядомыя ручніцы, замацаваныя на доўгіх драўляных жэрдках, а да «казённікаў» некаторых ствалаў XV стагоддзя прыварвалі металічны стрыжань, які стралок упіраў у грудзі. На канцы такога стрыжня часам рабілі кольца, каб зброю было зручней пераносіць. У Русі існавалі і «затынныя пішчалі» (продкі крэпасных гармат) даўжынёй у 18—23 калібры, у якіх пад дулом прымацоўвалі гак (кручок), з дапамогай якога стралок утрымліваў празмерна падоўжаную зброю, скажам, на крэпасной сцяне. Цікава, што «затынныя пішчалі» заставаліся на ўзбраенні даволі доўга: у дзяржаўных музеях Маскоўскага Крамля захоўваецца такая пішчаль, вырабленая ў XVI—XVII стагоддзях.
...Агнястрэльную зброю прынята падзяляць на артылерыйскую і стралковую. Першая дзейнічае на вялікіх адлегласцях, паражаючы мэты навясным і настыльным агнём, пры гэтым артылерыйскія сістэмы любых калібраў абслугоўваюцца разлікам. Другая, пераважна індывідуальная, ужываецца для стральбы па адкрытых, параўнальна блізка размешчаных мэтах.
Сучасная ручная агнястрэльная зброя адрозніваецца разнастайнасцю сістэм, калібраў, характарыстык. Гэта і аўтаматычныя, і самазарадныя вінтоўкі, пісталеты, аптычныя прыцэлы, ручкі, падрыхтаваныя пад руку канкрэтнага стралка. У параўнанні з гэтым першыя ўзоры выглядаюць грубымі і прымітыўнымі. Аднак нельга забываць, што пераход да іх ад лука і арбалета (зброі кідальнай) быў значна складаней, чым наступнае развіццё агнястрэльнай зброі. Дык якімі ж былі яны, продкі сучасных аўтаматаў і рэвальвераў?
А ў Ваенна-гістарычным музеі артылерыі, інжынерных войскаў і войскаў сувязі можна ўбачыць і кароткі жалезны стволік XIV—XV стагоддзяў, узмоцнены трыма кольцамі. На задняй частцы відаць жолабок, які вядзе да запальнай адтуліны,— такі быў продак сучасных пісталетаў.
Ствараючы ручную зброю, майстры XIV—XV стагоддзяў ставілі і вырашалі тыя ж задачы, што і сучасныя канструктары — павялічвалі дальнасць і дакладнасць стральбы, стараліся змяншаць аддачу, павышаць хуткастрэльнасць. Дальнасць і дакладнасць агню павялічвалі, падаўжаючы стволы, а з аддачай змагаліся, абсталёўваючы ручніцы апорнымі кручкамі і дадатковымі апорамі. Складаней было з хуткастрэльнасцю, пад якой разумелі колькасць стрэлаў у адзінку часу. Майстры XIV—XV стагоддзяў наладзілі выпуск шматствольных рушніц і ручніц. На іх зарадку, праўда, сыходзіла больш часу, але ў баі стралок мог весці адносна інтэнсіўны агонь.
...Новая баявая тэхніка хутка паўплывала на тактыку. Ужо ў XV стагоддзі ў многіх краінах з’явіліся атрады, часам даволі буйныя, узброеныя ручніцамі. Праўда, першы час яны саступалі дасканала адпрацаваным лукам і арбалетам у хуткастрэльнасці, дакладнасці і дальнабойнасці, а часам і ў прабівальнай сіле. Акрамя таго, кованыя або адлітыя на вока стволы служылі нядоўга, а то і разрываліся ў момант стрэлу. І ўсё ж агнястрэльная зброя зрабіла сваю справу.
У канцы XV стагоддзя збраяры перанеслі запальную адтуліну на правы бок ствала. Справа ў тым, што было нязручна адначасова прыцэльвацца і падносіць да зброі кнот, стралка асляпляла ўспышка полымя, мэта засьцілалася дымам. Ад таго часу на палічку з паглыбленнем, уладкаваную побач з запальнай адтулінай, насыпаўся трохі застаўнага пораху, які праз адтуліну ў ствале падпальваў асноўны зарад. Гэта невялікае ўдасканаленне здзейсніла маленькую рэвалюцыю ў гісторыі ручной агнястрэльнай зброі...
На заставе: Заходнееўрапейскі рыцар, узброены ручніцай. Яе ствол у пярэдняй частцы падтрымліваецца ўпорам, які мацуецца да сядла, а казённік утрымліваецца рамянём на плячы ваяра. Пры стрэле зброю трымалі ў грудзях.