Ваша прэса, сэр! - Джон Таўнбрыдж, уладальнік таверны ў англійскім мястэчку Мільфордан-Сі, што ў графстве Хэмпшыр, падаў пачку газет пажылому мужчыну. Камодор у адстаўцы Рэджынальд Рэдмонд звык з'яўляцца тут роўна а 10 гадзіне раніцы, каб выпіць кубак гарбаты і прагледзець свежыя газеты. І на гэты раз ён не спяшаючыся разгарнуў "Таймс".
 |
- Паглядзім, што новага на франтах... Не, гэта ж абуральна! - Раптоўна пачырванеўшы ад гневу, Рэдмонд павярнуўся да Таўнбрыджа.- Вы толькі паслухайце, што пішуць: "Віцэ-адмірал Цыліякс дамогся поспеху там, дзе прайграў герцаг Медзіна-Сідонія. Пачынаючы з XVII стагоддзя брытанская марская моц не адчувала такога знявагі..."
- Што там здарылася, сэр? - пацікавіўся той.
- Як што? Пазаўчора нямецкія караблі, цэлая эскадра, прайшлі праз Канал (так англічане называюць цэнтральную частку Ла-Манша.- Б. Р.) з Брэста ў Паўночнае мора! І гэта ў радыусе дзеяння нашай авіяцыі, пад прыцэлам нашых берагавых батарэй, праз нашы мінныя палі! - кіпеў заўсёды стрыманы камодор.- Ды як такое наогул магло здарыцца?
Тым жа пытаннем у лютым 1942 года задаваліся мільёны англічан. Так, Брытаніі давялося перажыць трагедыі - узяць хоць бы гібель лінейнага крэйсера "Худ", патопленага ў маі 1941 года са ўсім экіпажам германскім лінкорам "Бісмарк". Але "Худ" загінуў у баі, і гонар флоту не пацярпеў. А цяпер? Зрэшты, для таго каб высветліць сітуацыю, звернемся да падзей канца 1941 года.
Тады нацысцкі флот меў уражлівыя сілы. На Балтыцы дыслакаваліся найноўшы лінкор "Тырпіц", цяжкія крэйсеры "Адмірал Хіпер" і "Адмірал Шэер", 4 лёгкія крэйсеры і эсмінцы. У Брэсце стаялі лінкоры "Шарнхорст", "Гнейзенау" і цяжкі крэйсер "Прынц Ойген". У партах акупаванай нацыстамі Нарвегіі базіраваліся эсмінцы і субмарыны.
Брытанскі ж флот метраполіі налічваў тады лінкоры "Кінг Джордж V" і "Родні", састарэлы лінейны крэйсер "Рынаўн", авіяносец "Віктарыес", 4 цяжкіх і 6 лёгкіх крэйсераў, эсмінцы. Апошніх не хапала нават для аховы саюзных канвояў, якія ішлі праз цэнтральную Атлантыку.
Асцярогі перад магчымым нападам на гэтыя канвоі буйных надводных караблёў праціўніка, у тым ліку брэсцкай эскадры, схілілі брытанскае адміралцейства прадпрыняць на гэты порт грандыёзны налёт. У студзені 1942 года 612 бамбардзіроўшчыкаў скінулі на яго 908 бомбаў, што не прычыніла, аднак, лінкорам колькі-небудзь сур'ёзных пашкоджанняў.
 |
Як аказалася, чыны адміралцейства турбаваліся марна. Увага Гітлера была прыкавана да Усходняга фронту, дзе вермахт пацярпеў першыя сур'ёзныя паразы пад Масквой, Растовам і Ціхвінам. Таму Гітлер вырашыў спыніць аперацыі надводных караблёў у цэнтральнай Атлантыцы і сканцэнтраваць іх у паўночнай Нарвегіі, адкуль яны маглі наносіць удары па арктычных канвоях, якія ішлі ў парты Савецкага Саюза. 12 снежня 1941 года ён загадаў перакінуць у нарвежскія воды і тыя, што стаялі ў Брэсце, "Шарнхорст", "Гнейзенау" і "Прынц Ойген", якім трэба было прарвацца праз праліў Ла-Манш. Падрабязны план гэтай аперацыі "Цэрбер" дэтальна распрацаваў камандуючы брэсцкай эскадрай віцэ-адмірал Цыліякс.
Выхад эскадры з Брэста намяцілі на 19 гадзін 30 хвілін 11 лютага 1942 года. Як і варта было чакаць, падрыхтоўка аперацыі не прайшла незаўважанай англійскімі выведнікамі, пра што яны своечасова даняслі ў Лондан. Яшчэ ў 1941 годзе быў распрацаваны план контр-аперацыі "Фулэр", які прадугледжваў шэраг мер, накіраваных на прадухіленне гэтага прарыву. У прыватнасці, брытанскай авіяцыі было загадана скінуць магнітныя, донныя міны на непрыяцельскіх фарватарах у праліве, мінныя загароднікі "Мэнксмен" і "Уэлшмен" выставілі дадатковую загароду паміж Уэсанам і Булонню. У баявую гатоўнасць былі прыведзены берагавыя батарэі, падраздзяленні самалётаў-тарпеданосцаў і бамбардзіроўшчыкаў, дывізіён эсмінцаў. Тарпедныя катэры, якія стаялі ў Дуўры, узмацнілі яшчэ адной флатыліяй. У раёнах Брэста, вострава Уэсан, паміж партамі Гаўр і Булонь арганізавалі пастаянныя паветраныя дазоры. 11 лютага ў воды, якія абмывалі Брэст, накіравалі падводную лодку "Сілаён", камандзіру якой загадалі безупынна назіраць за варожымі караблямі. Здавалася, улічана было ўсё.
Аднак... Брэсцкая эскадра выйшла ў мора а 20 гадзіне 45 хвілін, з гадзінным спазненнем з-за паветранага налёту на порт. Ноч была бязмесячнай, над вадой вісела смуга. Але камандзір "Сілаёна" не заўважыў праціўніка зусім не па гэтай прычыне. Пад час бамбардзіроўкі ён палічыў магчымым сысці з пазіцыі, каб падзарадзіць акумулятары.
Не бачыў эскадры і патрульны самалёт, які вярнуўся на базу з-за паломкі бартавога лакатара. Другая машына, высланая ў той жа квадрат дзвюма гадзінамі пазней, ворага, натуральна, ужо не застала.
Тым часам эскадра ішла пралівам 7-вузлавым ходам і а 5 гадзіне 30 хвілін 12 лютага мінула востраў Олдэрні. На світанні над караблямі павіслі "месэршміты" паветранага прыкрыцця.
А 10 гадзіне 30 хвілін караблі выйшлі на траверз вусця Сомы, а брытанскае адміралцейства ўсё яшчэ не падазравала пра іх выхад з Брэста. Дарэчы, гадзінай раней на экранах брытанскіх берагавых радыёлакатараў узніклі перашкоды. Зрэшты, падобнае бывала і раней, таму штабісты не надалі ім значэння.
Два англійскія знішчальнікі "спітфайр", якія вылецелі на разведку, убачылі ў праліве нейкія караблі, але прынялі іх за адзін са сваіх канвояў. Толькі па вяртанні на аэрадром пілот адзначыў, што нейкі карабель паходзіў на лінкор.
А 10 гадзіне 42 хвіліны два іншыя "спітфайры", пераследуючы варожы самалёт, вынырнулі з аблокаў якраз над эскадрай. Вядучы пары, палкоўнік Біміш адразу зразумеў, што пад ім караблі з Брэста, але, памятаючы пра захаванне радыёмаўчання, далажыў пра здарэнне толькі пасля пасадкі, а 11 гадзіне 09 хвілін.
І пачалося... У англійскіх штабах затрэзванілі тэлефоны, пасыпаліся загады, часам не прадуманыя і супярэчлівыя. Замест выразнага плана "Фулэр" у дзеянне ўступіла зусім разладжаная ваенная машына. Напрыклад, нікому і ў галаву не прыйшло, што самалёты-тарпеданосцы "свордфіш" у два разы ціхаходнейшыя за знішчальнікі, высланыя прыкрываць іх, што вышынныя бамбардзіроўшчыкі не паспяваюць да месца бою, што з тузіна тарпедных катэраў, вылучаных для аперацыі "Фулэр", баяздольныя толькі восем.
Нарэшце заварушыліся ствалы гармат брытанскіх берагавых батарэй, хоць артылерысты былі ўпэўнены, што стральба па караблях, схаваных туманам і дажджом, бессэнсоўная без наводкі па радыёлакатарах (а тыя, як мы ведаем, "аслеплі"). Тым не менш, а 12 гадзіне 18 хвілін гарматы загаварылі, зрабіўшы за 27 хвілін 33 залпы. На жаль, ні адзін 229-мм снарад не ўпаў бліжэй за мілю ад эскадры.
Над пралівам яшчэ перакочвалася рэха гарматных стрэлаў, калі ў мора выйшла ўсяго пяць тарпедных катэраў з Дуўра. Да таго ж адзін неўзабаве адстаў з-за паломкі рухавіка. А 12 гадзіне 23 хвіліны катэры выявілі эскадру, але камандзір атрада не рызыкнуў збліжацца з праціўнікам без паветранага прыкрыцця. Хутчэй каб вызваліцца ад грузу, чым паразіць ворага, чатыры катэры выпусцілі тарпеды веерам з дыстанцыі 4 кабельтовых і адышлі. Экiпаж пятага катэра, выправіўшы рухавік, прарваўся скрозь агонь эскорту, выстраліў тарпеды па "Прынцу Ойгену" - таксама безвынікова!
Настала чарга авіяцыі. Каля 12 гадзін шэсць тарпеданосцаў адзін за адным адарваліся ад узлётнай паласы аэрадрома Менстан. Эскадрыллю вёў капітан Эсманд, удзельнік удалай палявання на лінкор "Бісмарк" у маі 1941 года. Але тады "свордфішы" Эсманда мелі справу з моцным, але адзінокім праціўнікам, а цяпер ім трэба было атакаваць эскадру, якую ахоўвалі старажэўнікі і знішчальнікі. Неўзабаве над павольнымі тарпеданосцамі з'явіліся знішчальнікі "спітфэйр".
- Слабаватае прыкрыццё... - прабурчаў капітан. Ён так і не даведаўся, што дрэнная бачнасць перашкодзіла астатнім "спітфайрам" знайсці падапечных "свордфішаў".
Нямецкія знішчальнікі сустрэлі англічан каля Рамсгейта і, звязаўшы боем "спітфайры", накінуліся на тарпеданосцы, экіпажы якіх а 12 гадзіне 50 хвілін убачылі варожую эскадру. Падзяліўшы эскадрыллю, Эсманд павёў у атаку машыны лейтэнантаў Роўза і Кінгсміла. З іншага боку на праціўніка ішлі лейтэнанты Томпсан, Вуд і Блай. Камандзірскі "свордфіш" праскочыў зону загараджальнага агню эскорту і на брыючым імкліва накіраваўся да цёмна-шэрай грамады "Шарнхорста". А па плоскасцях і корпусе тарпеданосца ўжо білі снарады намертва ўчапіўшыхся ў яго "месэршмітаў". Апошнім высілкам паранены Эсманд скінуў тарпеду, і тут жа яго палаючая машына ўпала ў ваду. "Свордфіш" лейтэнанта Роўза, вызваліўшыся ад тарпеды, пранёсся над палубай нейкага карабля, успыхнуў і няўклюдна прыводніўся. Забраўшыся ў надзіманую лодку, лётчыкі добра бачылі, як палаючы самалёт Кінгсміла ўрэзаўся ў хвалі... Праз паўтары гадзіны скалелых лётчыкаў падабраў брытанскі тарпедны катэр. Адчайная атака "свордфішаў" каштавала Англіі шасці машын, на якіх загінула 13 лётчыкаў, і ні адна тарпеда не паразіла варожыя караблі!
Тым часам эскадра ўвайшла ў мініраваныя воды, і адмірал Цыліякс скрануўшы сэрца загадаў збавіць ход. Цяпер англічане абавязкова аднавяць атакі на караблі, якія поўзуць па вузкіх фарватарах, пазбаўленыя магчымасці манеўраваць! Але праходу эскадры праз мінныя палі, як ні дзіўна, ніхто не перашкодзіў.
Да 14 гадзін караблі зноў набралі ход, але "Шарнхорст" тут жа скалануўся ад магутнага выбуху. Зрэшты, пашкоджанні, прычыненыя мінай, аказаліся не надта сур'ёзнымі, і неўзабаве ён зноў ішоў са скорасцю 25 вузлоў. Брэсцкая эскадра ўваходзіла ў Паўночнае мора, і адзіным, хто мог перашкодзіць ёй, заставаўся дывізіён эсмінцаў з Харыджа.
 |
Камандзір гэтага дывізіёна - камандор Пайзі - атрымаў загад атакаваць нацыстаў, калі яго караблі знаходзіліся на вучэнні ў моры. Дывізіён налічваў два лідэры і чатыры эсмінцы, пабудаваныя яшчэ ў канцы першай сусветнай вайны. Яны нават у скорасці саступалі нямецкім лінкорам. Разумеючы, што дывізіён безнадзейна спазняецца з атакай, Пайзі рызыкнуў і правёў свае караблі праз мінныя палі. Праўда, эсмінец "Уолпал" вымушаны быў павярнуць на базу з-за паломкі машыны, астатнія пацвердзілі справядлівасць прымаўкі "хто не рызыкуе, той не выйграе".
А 15 гадзіне 17 хвілін сігнальшчыкі флагманскага лідэра "Кемпбел" скрозь дождж і туман убачылі ў 9,5 мілі лінкоры Цыліякса. Выкарыстоўваючы дрэнную бачнасць, Пайзі зблізіўся з непрыяцелем яшчэ на 2 мілі, пасля чаго "Кемпбел" і "Вівішыес" разам выпусцілі тарпеды. "Уорчэстэр", які падышоў яшчэ бліжэй да "Шарнхорста", тут жа быў накрыты залпам лінкораў і атрымаў некалькі прамых трапленняў. "Маккей" і "Уітшэд" выпусцілі тарпеды апошнімі. І ні адна не дасягнула мэты!
Цяпер нагнаць эскадру, поўным ходам імклівай уздоўж галандскага ўзбярэжжа, маглі толькі 242 брытанскія бамбардзіроўшчыкі. Але і ім не спадарожнічала ўдача - эскадру выявілі экіпажы толькі 39 машын, якія ўразброд, без прыкрыцця выходзілі на мэту. Вынік - зеніткі нацысцкіх караблёў і знішчальнікі збілі 15 бамбардзіроўшчыкаў, а ўсе англійскія бомбы выбухнулі ў моры...
А 19 гадзіне 55 хвілін на траверзе вострава Тэршэлінг наскочыў на міну і "Гнейзенау". Моцны выбух пашкодзіў днішча лінкора ў кармавой частцы, ён на час страціў ход, але а 7 гадзіне наступнага дня ўсё ж першым з эскадры аддаў якар у вусці Эльбы. Следам за ім прыбыў "Прынц Ойген", адзіны буйны карабель Цыліякса, які не атрымаў пашкоджанняў пры прарыве. Што ж датычыць "Шарнхорста", то ён а 21 гадзіне 35 хвілін зноў падарваўся, прыняў больш за 1 тыс. т забортнай вады і з вялікай цяжкасцю, з дапамогай буксіраў, дапоўз да базы ў Вільгельмсгафене. Тым не менш камандаванне крыгсмарынэ мела падставы лічыць аперацыю "Цэрбер" паспяховай.
У далейшым лёсы броненосных караблёў Цыліякса склаліся па-рознаму. "Шарнхорст", які перабазаваўся згодна з загадам Гітлера ў парты акупаванай Нарвегіі, у снежні 1943 года быў патоплены англійскай эскадрай. "Гнейзенау" неаднаразова трапляў пад бамбардзіроўкі, а ў пачатку сакавіка 1945 года затануў ува ўваходу ў порт Гдынген (цяпер Гдыня). Пасля вайны яго разабралі на металолам польскія вадалазы. "Прынц Ойген" пры падзеле флоту нацысцкай Германіі дастаўся амерыканцам, і тыя выкарыстоўвалі яго ў якасці мішэні пры выпрабаванні ядзернай зброі на атоле Бікіні.
...Такім чынам, эскадры Цыліякса ўдалося ў лютым 1942 года безнакарана мінуць зону, якую кантралявалі брытанскія флот і авіяцыя. Сваім часам прадстаўнікі брытанскага адміралцейства скардзіліся на дрэннае надвор'е, якое перашкодзіла англійскім лётчыкам і маракам, на выключна "неспрыяльны збег абставін", ды і проста на лёс, які згуляў благі жарт са штабістамі падчас выканання імі плана "Фулэр". Але ці не існавалі іншыя прычыны, якія спрыялі поспеху нацысцкага плана "Цэрбер"? Англійскія гісторыкі, прынамсі, умоўчваюць пра гэта.