У шырокай літаратуры пра шаравую маланку — гэтае, мабыць, самае інтрыгуючае праяўленне атмасфернай электрычнасці — як ні дзіўна, асноўны аб’ём займаюць не апісанні назіранняў яе рэальных паводзін і вынікаў узаемадзеяння з навакольнымі аб’ектамі, а тэарэтычныя разважанні.
Гэта спробы пабудовы ўсё новых і новых яе мадэляў, што здзяйсняюцца пераважна людзьмі, якія ніколі не бачылі гэтае з’ява прыроды і склалі ўражанне пра яе на падставе фрагментарных, ніяк не сістэматызаваных, не заўсёды бесстаронніх і часта супярэчлівых сведчанняў відавочцаў. Улічваючы гэта, фізічны факультэт ЯрДУ ў 1979 годзе арганізаваў спецыяльны студэнцкі навуковы гурток, які стаў першым у краіне грамадскім цэнтрам па зборы і апрацоўцы звестак пра шаравую маланку. Канчатковая мэта, якую мы пераследуем, — даць навуцы на ўзроўні, адпаведным яе сучаснаму стану, дастаткова надзейны пералік асноўных уласцівасцей і характарыстык гэтага ўсё яшчэ загадкавага з’явішча.
Сёння можна сказаць, што стварэнне цэнтра цалкам сябе апраўдала. За два з паловай гады ім было сабрана і апрацавана больш за 2500 сведчанняў відавочцаў шаравой маланкі. Для параўнання адзначым, што за ўвесь час вывучэння гэтага з’явішча ў друку было апублікавана толькі каля тысячы яго апісанняў. Вось некаторыя з сабраных фактаў.
10 чэрвеня 1977 года. Меднагорск. І. В. Князькін.
«Мы пад’язджалі да Меднагорска. За рулём матацыкла быў мой сын (28 гадоў), за ім — мой сябра, а я сядзеў у калысцы. Калі мы выехалі на сырт (невысокія горы), пачалася навальніца. Я прапанаваў сыну перачакаць, але ён адказаў, што мы з’едзем у даліны і там спынімся. У гэты момант я ўбачыў на адлегласці каля 10 м асляпляльна яркі святлівы шарык памерам з гузік. Шарык наблізіўся да нас і сеў на руль матацыкла. Пачуўся пстрык, быццам выключальнік, і рухавік заглух. Па інерцыі мы з’ехалі ў даліны. Я паглядзеў на сына: ён ляжаў, упаўшы на руль; мой прыяцель на заднім сядзенні адкінуўся назад. Абодва былі мёртвыя».
Падобныя трагедыі здараюцца рэдка, але іх асаблівы жах у тым, што яны жорстка нагадваюць людзям пра былую бездапаможнасць перад варожымі сіламі прыроды. Чалавек і дагэтуль застаецца безабаронным перад шаравой маланкай — прычым не з-за якой-небудзь яе асаблівай сілы, а найперш з-за яе няўлоўнасці і недаследаванасці.
У праблеме шаравой маланкі вучоныя шчыльна сутыкаюцца з няўдалай задачай пра структуру «чорнай скрыні». Сама задача класічная, метады яе вырашэння даўно распрацаваныя. Даследаванне «чорнай скрыні» складаецца з двух этапаў: вывучэння законаў яе функцыянавання і пабудовы на іх аснове мадэлі яе будовы. У нашым канкрэтным выпадку вучоныя пакуль знаходзяцца на першай стадыі даследавання; іншымі словамі, у цяперашні час навука пра шаравую маланку знаходзіцца на этапе збору фактаў пра яе ўласцівасці, і шматлікія, на наш погляд, заўчасныя спробы мадэлявання гэтага феномена заканчваюцца няўдала (ўжо прапанавана каля 200 мадэляў узнікнення і будовы шаравой маланкі, але ніводная з іх не можа растлумачыць усяго разнастайця і зменлівасці яе ўласцівасцей).
«Мы ляцелі на маленькім самалёце По-2 на вышыні 500—600 м уздоўж Чарнаморскага ўзбярэжжа з Адэсы ў Бялград. Прыблізна на палове шляху трапілі ў навальнічныя воблакі, асветленыя бесперапыннымі ўспышкамі маланак. Справа, пад вуглом каля 30° да курсу самалёта, у воблаках пачалі з’яўляцца рознакаляровыя шары розных памераў — з футбольны мяч, большыя і меншыя. Шары былі асляпляльна яркія. Яны ўзнікалі і лопаліся то ў адным, то ў другім месцы, то зусім побач, то ўдалечыні».
Г. Г. Чарапанаў.
«6 жніўня 1976 года наш самалёт Ан-12 выконваў палёт па маршруце Акцюбінск — Чыта. Мы ляцелі на вышыні 6000 м са хуткасцю 700 км/г. У раёне Новасібірска трапілі ў навальнічнае воблака. Спрабуючы выйсці з навальніцы, набралі вышыню 8000 м, але воблакі былі вельмі магутныя. Самалёт кідала з боку ў бок. Звонку, апроч шуму рухавікоў, сталі чутныя раскаты грому. Я паглядзеў у ілюмінатар і жахнуўся: за ім стаялі і праляталі агністыя шары ярка-жоўтага колеру дыяметрам 30—40 см. Шары з жудасным грукатам лопаліся, аж самалёт траслася, і здавалася, што ён вось-вось разваліцца на кавалкі. Пры разрыве шароў асвятляўся ўвесь нос самалёта, і ў бакі ляцелі іскры. Усё гэта цягнулася каля дваццаці хвілін, а потым навальніца засталася ззаду».
В. А. Трагубенкаў.
Лётчык А. П. Мірашнікаў з Балашова паведамляе, што ў чэрвені 1974 года падчас начнога палёту на вышыні 6000 м у воблаку ледзяных крышталікаў убачыў на адлегласці каля 25 м ад самалёта блакітны шар дыяметрам 20—80 см з арэолам да 2,6 м. Ён назіраў за шарам каля пяці секунд, пасля чаго шар адстаў. Відавочна, значная частка паведамленняў пра так званыя НЛА звязаная з назіраннямі ў небе вялікіх шаравых маланак і іх арэолаў.
Лётчык-радыст Е. А. Дзмітрычанка з Днепрапятроўска піша, што ярка-блакітны шар дыяметрам каля 20 см ударыўся ў лабавое шкло самалёта падчас палёту на вышыні 760 м. Адбыўся аглушальны выбух. У кабіне з’явіўся пах азону.
М. І. Сімонава з Благавешчанска, якая ляцела пасажырскім самалётам з Хабараўска на Сахалін, бачыла, як падчас палёту на крыло іх самалёта сеў чырвоны шар дыяметрам каля 40 см. Шар каціўся па крыле да корпуса самалёта, а ўсе пасажыры, якія назіралі за ім, здзіўляліся, чаму шар не здувае паток паветра. Праз некалькі секунд шар пагас, не прычыніўшы шкоды.
Далёка не заўсёды такія сустрэчы праходзяць шчасліва, як тут, ці хаця б як у выпадку, апісаным у мінулым нумары «ТМ» В. І. Акуратавым. Так, 8 лістапада 1981 года ў «Правде» было падрабязна расказана пра тое, як шаравая маланка сур’ёзна пашкодзіла баявы самалёт, і лётчыку Барысу Караткoву спатрэбілася праявіць вялікую мужнасць і майстэрства, каб здзейсніць на ім паспяховую пасадку.
Асноўная цяжкасць у зборы фактаў пра ўласцівасці шаравой маланкі заключаецца ў тым, што ў лабараторных умовах яе дагэтуль не ўдаецца атрымаць, і адзінай крыніцай новай інфармацыі пакуль застаецца апытанне відавочцаў гэтага з’явішча ў прыродных умовах.
Нашым цэнтрам атрымана шмат цікавых даных пра ўзнікненне шаравых маланак як у навальнічна-хмарах, так і ў канале разраду звычайнай, лінейнай маланкі.
Так, чытачка Баравікова з Краснаярскага краю заўважыла ў красавіку 1978 года, што шаравая маланка нібыта адарвалася ад канца лінейнай маланкі пры міжаблачным разрадзе. Н. Т. Варламава з Чыцінскай вобласці ў ліпені 1977 года бачыла, як шаравая маланка выскачыла з месца разгалінення канала лінейнай маланкі. Гэтыя назіранні пацвярджае і Г. П. Тарасян з Кіравабада — шаравая маланка «адскочыла» ад канала разраду лінейнай маланкі.
Прыкладна ў палове ўсіх выпадкаў, калі нашы чытачы бачылі шаравую маланку ў момант яе ўтварэння, яна ўзнікала на правадніках электрычнасці: правадах, разетках, антэнах, чыгуначных рэйках і г. д. Вось, напрыклад, характэрнае апісанне.
«Была моцная навальніца з дажджом. Маланкі ззялі адна за адной. Амаль адначасова з успышкай моцнага разраду з электрычнай разеткі пачаў “выдзімацца” (як мыльная бурбалка са саломінкі) аранжавы святлівы шар. Яго форма ўвесь час змянялася. (Падобнае з’явішча апісана ў “ТМ” № 11 за 1978 год. — Заўв. рэд.) Калі шар дасягнуў памераў футбольнага мяча, ён адарваўся ад разеткі і паплыў па пакоі да акна. Падляцеўшы да яго, шар, не запавольваючы руху і не змяняючы формы, прайшоў праз шкло, быццам яго і зусім не было. (У шкле ніякай адтуліны я потым не выявіла.) На двары, адляцеўшы ад акна на некалькі метраў, шар з грукатам выбухнуў».
І. Г. Арэхава, Масква.
У гэтым апісанні, апроч факту ўтварэння шаравой маланкі на правадніку, звяртае на сябе ўвагу яе праходжанне праз шкло. Апісанняў такога роду нам удалося сабраць каля паўсотні. Прычым у некаторых выпадках у шкле застаецца адтуліна дыяметрам ад міліметраў да дзясяткаў сантыметраў, а ў іншых — шкло, здаецца, зусім не пашкоджваецца.
М. З. Мельшына з Астраханскай вобласці паведамляе пра выпадак, калі ярка-блакітная шаравая маланка памерам з яблык на вачах у дзясятка чалавек прайшла проста праз аконнае шкло, не пашкодзіўшы яго, і ўразіла аднаго з відавочцаў электрычным разрадам. Пацярпелы прыйшоў у сябе толькі праз некалькі гадзін. А вось Е. І. Скрыпнік з Кіева бачыў, як шаравая маланка памерам з тэнісны мяч прайшла праз два аконныя шкла, праплавіўшы адтуліны дыяметрам каля 8 см. Але ніякіх асколкаў або кропель расплаўленага шкла пад адтулінамі не засталося.
Пра аналагічны выпадак распавяла Ф. М. Палякова з Харкава, а таксама Л. А. Нікіценка з Какчэтава, але ў яе апісанні была яшчэ адна цікавая дэталь: калі шаравая маланка пралятала па пакоі, гучна трашчаў рэпрадуктар, што можа сведчыць пра выпраменьванне ёю электрамагнітных хваль. Пра гэтую ж здольнасць шаравой маланкі сведчыць і апісанне сустрэчы з ёй В. Д. Мусінскага з Яраслаўля, які падчас службы ў арміі быў сведкам таго, як пры візіце «незнаёмкі» на радыёстанцыю ярка-чырвоным святлом свяціўся громаадвод неработаючай антэны. Паводле сведчання Мусінскага, можна прыблізна ацаніць і магутнасць «выпраменьвальніка» шаравой маланкі — у некалькі дзясяткаў кілават.
Усе згаданыя ў паведамленнях уласцівасці шаравой маланкі пакуль яшчэ не прыпісваюцца ёй з поўнай дакладнасцю. Каб можна было ўпэўнена сцвярджаць, што шаравая маланка імі валодае або не валодае, пакуль не хапае даных. На падставе некалькіх дзясяткаў апісанняў з тысяч гэтага зрабіць нельга. Патрэбны новыя факты.
Напрыканцы неабходна нагадаць, што шаравая маланка — небяспечнае з’явішча прыроды. Яна валодае вялікім электрычным зарадам (у пераважнай большасці няшчасных выпадкаў са смяротным зыходам прычынай з’яўляецца менавіта паражэнне электрычным разрадам) і вялікай энергіяй. Паводле розных незалежных ацэнак, пры выбухах шаравых маланак выдзялялася энергія, параўнальная з энергіяй выбуху дзясяткаў кілаграмаў нітрагліцэрыну. Таму пры сустрэчы з гэтым феноменам трэба захоўваць спакой. Пэўных правілаў тэхнікі бяспекі для такіх выпадкаў яшчэ не выпрацавана, і пакуль можна толькі паўтарыць рэкамендацыю вядомага спецыяліста і энтузіяста вывучэння шаравой маланкі І. М. Імянітава: паводзіць сябе ў яе прысутнасці як у грамадстве вялікага і злога сабакі — гэта значыць пастарацца як мага хутчэй адысці ад яе, але не ўцякаючы і не робячы рэзкіх рухаў, бо шаравая маланка можа быць захоплена патокам паветра або зменай электрычнага поля.