Урбанізацыя і кібернетыка. Гэтыя тэрміны адносна нядаўна ўвайшлі ў наш актыўны слоўнік, але настолькі трывала ўкараніліся ў ім, што гэтымі моднымі слоўцамі не прочыцца сёння пахваліцца ў размове кожны, хто хоча выглядаць інтэлектуалам.
Аднак на першы погляд паміж гэтымі словамі няма больш-менш арганічнай сувязі. Супрацьлеглага меркавання прытрымліваецца вядомы савецкі вучоны, Герой Сацыялістычнай працы, лаўрэат Ленінскай і Дзяржаўных прэмій, віцэ-прэзідэнт АН УССР Віктар Міхайлавіч ГЛУШКОЎ, які прадбачыць імклівае ўкараненне дасягненняў кібернетыкі і электронікі ў паўсядзённы быт кожнай гарадской сям’і. Мы прапануем увазе чытачоў першую частку гутаркі Віктара Міхайлавіча з нашым спецыяльным карэспандэнтам Г. ФЁДАРАВЫМ
 |
— Віктар Міхайлавіч, жыццю чалавека на мяжы ХХ—ХХІ стагоддзяў прысвяцілі свае творы многія пісьменнікі-фантасты. Але адно — уяўленне літаратара, і зусім іншае — прадбачанне вучонага. Ці не раскажаце вы, якім уяўляецца вам, спецыялісту ў галіне кібернетыкі, быт людзей у заўтрашніх гарадах?
— Пачнём з паўфантастычнай карцінкі, якая, аднак, уяўляецца мне цалкам рэальнай.
...Раніца. Увесь дом яшчэ моцна спіць. У кватэры прахалодна. Але вось, падпарадкоўваючыся нейчаму загадзе, пачынаюць награвацца сцены. А праз некалькі хвілін уключаецца на кухні электрапліта. Праходзіць пэўны час — і закіпае каструлька з пакладзенымі яшчэ з вечара яйкамі або сасіскамі, пачынае шыпець чайнік. У пакоі загараецца велізарны — на ўсю сцяну — экран тэлевізара, раздаецца ціхая музыка. І толькі пасля гэтага, калі гаспадары кватэры не прачынаюцца самі, гучыць сігнал да абуджэння.
На сцяне перад вачамі тых, хто прачнуўся, — світанак на Волзе або недзе ў гарах. Павольна выпаўзае з-за гарызонту ярка-чырвоны дыск сонца. І чым вышэй яно падымаецца, тым залатавейшымі становяцца яго прамяні. У пакоі цёпла, столь свеціцца ўсё ярчэй і ярчэй, мяккая музыка паступова становіцца гучней і бадзёрай. Сняданак гатовы. Пара ўставаць...
— Выглядае ўсё даволі прыгожа, але ці будзе так? На чым грунтуецца ваша ўпэўненасць?
— За апошні час адбыўся скачок у галіне мікрамініяцюрызацыі. Рэзка патаннелі камп’ютары, і перш за ўсё з невялікай памяццю. А менавіта яны патрэбныя ў бытавых прыборах. І я ўпэўнены, што ў кожнай кватэры канца ХХ і пачатку ХХІ стагоддзя будзе некалькі міні-ЭВМ. Давайце паглядзім, наколькі рэальным з’яўляецца стварэнне тых бытавых прыбораў і агрэгатаў, пра якія я казаў. Пачнём з ацяплення.
 |
Любому з нас ясна, што стварэнне жаданага клімату ў кватэры неабходна не толькі ў будучыні, але і сёння. Трэба прызнаць, што многае тут залежыць не столькі ад камп’ютэрызацыі, колькі ад больш танных крыніц электраэнергіі — атамных, а ў далейшым і тэрмаядзерных электрастанцый.
Ужо зусім хутка звыклыя батарэі заменіць сцяна-награвальнік, абсталяваная тэрмаэлементамі з выхадамі ў кватэру і на вуліцу. Гэтая сістэма, выконваючы каманды міні-камп’ютара, будзе падтрымліваць зададзеную тэмпературу зімой і летам. Дастаткова змяніць напрамак току — награвальнік запрацуе як халадзільнік, выводзячы цяпло на вуліцу.
У адрозненне ад звыклых электракамінаў, сістэма спажывае менш току, бо з’яўляецца цеплавым насосам, які перакачвае цяпло то ў адзін, то ў другі бок. Важным элементам з’яўляецца і праграмнае кіраванне вільготнасцю паветра.
— Раскажыце, калі ласка, як будзе дзейнічаць аўтаматызаваная кухня?
— Кухню аўтаматызаваць прасцей, калі пліта не газавая, а электрычная. У такую пліту нетрудна ўбудаваць мікракамп’ютар для праграмаванага кіравання награвальнымі элементамі. Зразумела, што на такой пліце нічога не прыгарыць і не выкіпіць.
Калі вы загадзя паставіце ежу на такую пліту, то яна сама прыгатуе ўсё да сняданку або ў вашаму вяртанню дадому. А затрымаўшыся на працы, вы зможаце патэлефанаваць камп’ютару і перапраграмаваць яго.
— Але ж хатняя праца — гэта не толькі прыгатаванне ежы. Ці дапаможа кібернетыка ў іншых справах?
— Я думаю, што да канца нашага стагоддзя або ж у пачатку наступнага з’явіцца хатні робат, які ў вашу адсутнасць зробіць усё па доме ў адпаведнасці з зададзенай праграмай.
Да канца стагоддзя з’явіцца і ўніверсальны інтэлектуальны робат, які слухаецца вашага голасу, не патрабуе праграмавання і сам цудоўна разумее, што ад яго трэба. Аднак кошт такога механізму наўрад ці дазволіць мець яго ў кожнай кватэры.
 |
Адначасова з’явяцца і спецыялізаваныя танныя прылады: робаты-пыласосы, мыючыя падлогу і паліроўшчыкі. Зразумела, што такому памочніку патрэбныя органы пачуццяў. Не абавязкова зрок: гэта дорага і складана. Дастаткова дотыку. Абсталяваны датчыкамі, падобнымі да вусоў таракана, такі робат будзе абмацваць дарогу, а адчуўшы перад сабой прадмет, які стаіць не на месцы, проста аб’едзе яго. Хоць, магчыма, у сваёй электроннай «душы» і аблае гаспадароў за вечны беспарадак. Стварыць такога робата з дотыкам і зваротнай сувяззю нетрудна ўжо сёння.
З мыццём яшчэ прасцей. Тут да вашых паслуг праграмаваная пральная машына — цэлы пральны камбайн, здольны выконваць дзясяткі розных аперацый. Ён самастойна знойдзе найлепшы рэжым мыцця, падбярэ правільную тэмпературу вады, дадасць патрэбны мыйны сродак... І вось ваша бялізна ўжо выпрасаваная. Стварыць такога робата-пралку не так ужо складана.
— Віктар Міхайлавіч, мы крыху адхіліліся. Вярнімся да тэлесвітанку.
— З асвятленнем, вядома ж, прасцей. Адрознівацца ад сучасных будуць хіба што крыніцы святла — люмінесцэнтныя свяцільнікі з вялікімі роўна свячымі паверхнямі. Сабраць з такіх свяцільнікаў столь і прымусіць міні-камп’ютар кіраваць колерам і інтэнсіўнасцю святлення — прасцей простага.
Музыку «праграмуюць» ужо сёння нават аматары. А вось аўтаматызаваны тэлевізар заўтрашняга дня будзе значна складанейшым, чым сённяшнія «Рубіны» і «Электроны». І не толькі за кошт павелічэння экрана. Рэзка палепшацца колер і якасць выявы. Верагодна, з’явіцца і галаграфічны тэлевізар, які стварае поўны эфект прысутнасці.
У сувязі з развіццём спадарожнікавай сувязі і святловодных кабеляў колькасць тэле праграм шматразова павялічыцца. Тады вы зможаце заказаць для сябе перадачу, запісаную на відэастужку. Нагадаю, што ўжо сёння існуюць спецыяльныя прылады, якія дазваляюць гуляць з тэлевізарам у розныя гульні: у шахматы і шашкі, у футбол і тэніс.
 |
Але вернемся ў будучыню. Вы ўсталі, для зарадкі згулялі з тэлевізарам у бадмінтон і ўмыліся. За сняданкам па адным з каналаў тэкставай інфармацыі вы праглядаеце апошнія нумары часопісаў, газетныя артыкулы і нават матэрыялы, якія не змясціліся на газетную паласу. Галоўнае — каб яны былі ўведзены ў гарадскую сістэму безпапяровай інфармацыі.
З тэхнічнага пункту гледжання, гэта цалкам можна зрабіць і сёння. Але тут узнікае чыста эканамічнае пытанне. Пакуль што каналы сувязі і прылады адлюстравання каштуюць занадта дорага. Але з часам яны стануць даступныя самым шырокім пластам насельніцтва.
Тэлевізар заўтрашняга дня дапаможа вам даведацца прагноз надвор’я і рэпертуар тэатраў, паведаміць пра навінкі ў крамах і нават пакажа ўзоры тавараў. Бо ўсе неабходныя звесткі будуць пастаянна назапашвацца ў гарадской інфармацыйнай сетцы.
— Віктар Міхайлавіч, але ці ўпэўнены вы, што чалавек так хутка пазбавіцца ад звычкі чытаць хаця б па дарозе на працу?
— Вядома, не. Але вы заўсёды зможаце атрымаць папяровую копію тэкставай інфармацыі з экрана тэлевізара або дысплея. Ужо сёння гэта робіцца практычна імгненна. Але самае галоўнае ў тым, што ўсе асноўныя звесткі пастаянна будуць знаходзіцца ў памяці камп’ютара, у сусветных інфармацыйных цэнтрах і ў любы момант могуць быць выкліканы на экраны.
Незаменны памочнік чалавека — удасканалены хатні тэлефон з мікрапрацэсарам, які запомніць усе неабходныя вам нумары, паўторыць выклік, калі абанент заняты, аўтаматычна перанакіруе званок па вашым жаданні, запіша тое, што вам хочуць перадаць.
Пры гэтым ён задасць пытанні і выслухаe суразмоўцу. А калі вы вярнецеся дадому, будзе бачна, хто званіў і чым цікавіўся. Прататыпы такіх апаратаў ужо вырабляюцца.
— Ну а чым новым сустрэне нас вуліца?
 |
— Чыстым паветрам! Да таго часу кожны горад атрымае разветвёную сістэму кантролю паветранай прасторы. Чуллівыя датчыкі, усталяваныя ўсюды, паведамяць у гарадскі вылічальны цэнтр пра найменшыя прыкметы забруджвання, каб спецыялісты прынялі тэрміновыя меры, напрыклад, часова закрылі нейкі раён для аўтамабіляў.
Дарэчы, у барацьбе з выхлапнымі газамі аўтамабіляў камп’ютар таксама спатрэбіцца. У кіраваным ім маторы паліва згарае амаль поўнасцю.
Мікракамп’ютэрызацыя адкрые новую эру ў кіраванні вулічным рухам. Спачатку на грамадскім транспарце са строга вызначанымі маршрутамі, а потым і на індывідуальным. Першыя крокі ў гэтым напрамку ўжо робяцца. Праўда, каб камп’ютар выбраў аптымальны маршрут паездкі, патрэбна яшчэ і электронная гарадская служба, куды будуць паступаць даныя з усіх перакрыжаванняў, месцаў рамонту і інтэнсіўнага руху.
Уключыўшы запальванне, вы ўводзіце ў ЭВМ даныя пра «старт» і «фініш», і яна, звязаўшыся з Цэнтрам, падкажа найлепшы маршрут.
А да канца стагоддзя за руль сядуць шафёры-аўтаматы, якім, як і сучасным таксістаў, дастаткова мінімальнай інфармацыі. Праўда, для гэтага давядзецца перабудаваць усю сістэму дарожнага руху. Інакш аўтаводзьнік атрымаецца занадта грувасткім і дарагім.
Вось такім, я думаю, будзе гарадскі транспарт заўтрашняга дня. Толькі пры паездках на прыроду чалавек павядзе машыну сам. Бо наўрад ці ён адмовіцца адчуваць хуткасць і ўладу над машынай. А камп’ютару застанецца толькі сачыць за бяспекай.