Век за векам, ад нараджэння да смерці, чалавек адчуваў сваю неразрыўную сувязь з Зямлёй, захапляўся яе шчодрасцю і пакутаваў ад яе суровасці.
Паэты ўсіх часоў усхвалялі гэтую «калыску жыцця», яе нерукатворны храм; жрацы абагаўлялі ўладу маці-Зямлі. Так было, пакуль само чалавецтва не пачало валадарыць над планетай, пакуль не стала ўсё больш абцяжараным сваёй занадта «зямной» прыродай. Супрацьпастаўленне неба і Зямлі, «верхняга» і «ніжняга», здавалася непахісным законам жыцця, і людзі яшчэ не ведалі, што ім было наканавана яго пахіснуць. Уся сусветная культура ўзнікла пад знакам супрацьстаяння гэтых двух галоўных пачаткаў, іх барацьба стала сутнасцю антычнай дыялектыкі, нарадзіла дзёрзкія жаданні і геніяльныя здагадкі вучоных і мудрацоў, у агністых «эмпірэях» — за аблачнай заслонай і сіняй цьвёрдзю — шукаючых адказу на невырашальныя пытанні быцця.
Расширяліся старажытныя геаграфічныя ўяўленні, і ў мовах усіх развітых народаў сціплае слова «Зямля» стала назвай цэлай планеты. Яшчэ доўга збіраліся разрозненыя ачаго людскага жыцця ў адзінае вялікае зямное цела, не адразу яе народы ўсвядомілі сябе адзіным чалавецтвам.
А вось у XX стагоддзі на нашых вачах слова «Зямля» вырвалася ў неба, у космас і стала адным з сімвалаў асваення пазаземнага прастору!
У 1970 годзе гусеніцы касмічнай тэхнікі пакінулі свае першыя баразны на «лунных зямлях», праз 5 гадоў чалавецтва з здзіўленнем углядалася ў суровыя абрысы «зямель» Венеры, Марса, вось-вось наперадглядальныя ўбачаць далёкія «зямлі» Юпітэра, Сатурна...
Выяўленчае мастацтва імкліва вырвалася з палону фантазій пра космас. За тэлескопамі касмічнае тэлебачанне дало магчымасць мастакам убачыць невідзімы і невядомы. У наш век бліскучых поспехаў навукі і косматэхнікі мастакі-фантасты з не меншым бляскам адстойваюць галоўную годнасць свайго таленту — здольнасць бачыць выразней і глыбей за астатніх людзей. І вопытныя і пачаткоўцы салідарныя ў галоўным — у імкненні ўзбагаціць свет мастацтва светам навукі.
У малюнку Алега Кір'янка «На Марсе» (вверсе) нельга не адчуць уплыву навуковых ведаў пра гэтую планету.
Мастак нічога не імкнецца выдумаць, ён шмат што ведае дакладна і сродкамі мастацтва імкнецца дапоўніць ужо вядомае. Даныя навукі і свае абвостраныя паэтычныя пачуцці, дакладней прадчуванні, ён спрабуе зліць у адзіным мастацкім вобразе. Будучыня пакажа, удалося ці не гэты сінтэз мастацтва і навукі, ці змог мастак працягнуць справу вучоных? Але паспрабуем уявіць разам з ім, што ўбачаць на Марсе першыя зямныя экіпажы... Лёгкая імгла разрэджанай атмасферы, што вісіць у небе след раскалёных газаў ад узлётнай ракеты, воблака завіхранай пылу засланяе ўзыходзячае Сонца. Бязжыццёвая расколатая пустыня прасціраецца да самага гарызонта. Толькі светлавыя міражы бегаюць над ёй, гуляючы ўсімі колерамі вясёлкі. Можна скардзіцца на тое, што Марс не апраўдаў надзеяў першых пісьменнікаў-фантастаў, ад Уэлса да Аляксея Талстога, якія шукалі на ім жыццё. Але паглядзім больш уважліва на дно камяністай расколіны, туды, дзе стаіць яшчэ адзін касмічны карабель. У вочы кідаюцца яркія плямы на глебе — магчыма, гэта калоніі мікрафлоры, магчымасць існавання якой у раёнах марсіянскіх каньёнаў была пацверджана пры інфрачырвонай здымцы Марса ў 1976 годзе аўтаматычнай станцыяй «Вікінг-2»?
Тэхніка акварэлі надала малюнку характар хуткай замалёўкі з натуры, стварыла дадатковае адчуванне сапраўднасці намаляванага. Можна заўважыць, што тэмпера і алейныя фарбы, больш уласцівыя ранейшаму, «аналітычнаму» перыяду навукова-фантастычнага жывапісу, страцілі сваё манапольнае панаванне ў гэтым жанры. Хто ведае, можа быць, ужо цяпер у выяўленчым мастацтве пачалася падрыхтоўка да стварэння ў недалёкай будучыні накідаў і эцюдаў на касмічным пленэры? Адным з досведаў такога роду можна лічыць іншую работу Кір'янка — «Старт з Луны». Цыклапічна вялізныя збудаванні луннага касмадрома, якія маглі быць узведзены толькі дзякуючы слабаму прыцягненню на планеце, велічна стаяць перад намі. Гіганцкая ракета, лёгка адарваўшыся ад стартавай пляцоўкі, на імгненне быццам завісла над ёй. Праз момант уключацца асноўныя рухавікі, імкліва нясучы карабель. І калі асядзе пранізанае сонцам воблака пылу, зноў паўстануць перад вачыма зямлян выразныя контуры пераўтворанага стваральнай чалавечай працай «луннага мацерыка».
Хай нашым нашчадкам наканавана стаць заваёўнікамі многіх яшчэ не адкрытых «зааблачных зямель», мы ведаем, што яны ніколі не перастануць адчуваць сваю неразрыўную сувязь з Зямлёй, ніколі для іх не паблякнуць фарбы блакітнай планеты, не пацямнеюць з дзяцінства запомненыя кожнаму дарагія вобразы Радзімы — самай дарагой на свеце «зямлі зямной».
Валерый КЛЁНАЎ,
мастаканаведа