У школьных падручніках фізікі нярэдка прыводзяцца хоць і даўно вядомыя, але вельмі яркія і незвычайныя факты, якія ўражваюць уяўленне вучняў і таму добра імі засвойваюцца.

Аднак, як правіла, яны застаюцца ў няведанні, хто і калі менавіта адкрыў такую з’яву, хто першым правёў эксперымент, што стаў хрэстаматыйным.
Скажам, многім, напэўна, запомнілася, што надзвычай тонкі лісток золата празрысты і мае зялёны колер. Але хто гэта ўстанавіў? Аказваецца, сучаснік Ньютана — знакаміты англійскі «хімік-скептык» Р. Бойль (1627—1691). Ён жа падштурхнуў навукоўцаў паламаць галаву і над загадкай вясёлкавых пераліваў на тонкіх плёнках — мыльных, шкіпінарных і спіртавых бурбалках.
Цікавасць да такіх плёнак зноў разгарэлася праз 250 гадоў, калі ў 1916 годзе англійскі фізік Дж. Дзюар (1842—1923) паказаў калегам здзіўляльную мыльную бурбалку, якая «пражыла» цэлы месяц. Іншы англійскі фізік, лорд Рэлея (1842—1919), растлумачыў, у чым тут справа: для выдзімання і захавання гэтай бурбалкі выкарыстоўвалася ідэальна чыстае паветра без пылінак, якія і служаць прычынай разбурэння плёнкі.

На ўроках фізікі часам дэманструецца вопыт, які наглядна даказвае, што кварц мае надзвычай малы каэфіцыент цеплавога пашырэння. Кварцавы стрыжань напальваюць да чырвані і адразу ж пагружаюць у ледзяную ваду, не баючыся, што ён лопне.
Упершыню такія эксперыменты правёў нямецкі прамысловец Хераус у пачатку XX стагоддзя.
Яшчэ адзін папулярны ў школе вопыт: вучня саджаюць на крэсла і прапануюць яму ўстаць, не нахіляючыся наперад і не падсоўваючы ногі пад сядзенне. Усе такія спробы, вядома ж, безвыніковыя, і гэта выразна пацвярджае: каб устаць, неабходна размясціць цэнтр цяжару цела над плошчай апоры ступняў. Упершыню гэты факт устанавіў член знакамітай Фларэнційскай акадэміі Дж. Барэлі (1608—1679).
Магчыма, хто-небудзь з чытачоў «ТМ» паведаміць пра іншых малавядомых аўтараў падобных хрэстаматыйных доследаў?

Ю. КАРПУХІН
Ленінград