У ленінградскім філіяле Цэнтральнага музея У. І. Леніна захоўваецца аўтэнтычны бронеаўтамабіль часоў Першай сусветнай вайны.
Гэта так званы «рускі Астын» (альбо «Астын-Пуцілаўец»), найбольш распаўсюджаны бронеаўтамабіль тых гадоў. Менавіта з гэтага аўтамабіля ў ноч з 3 на 4 красавіка 1917 года вадзіцель рэвалюцыі прамовіў сваю гістарычную прамову каля Фінляндзкага вакзала ў Пецярбургу.
 |
Трэба сказаць, што першыя спробы стварыць бронеаўтамабіль у нашай краіне былі прадпрыняты яшчэ на пачатку стагоддзя. У 1904 годзе пад’есаул Сібірскага казачага корпуса М. Накашідзе распрацаваў праект бронемашыны. Пабудаваны на наступны год, ён паспяхова прайшоў выпрабаванні, і ваеннае ведамства замовіла дзесяць такіх бронеаўтамабіляў, якія ўступілі на ўзбраенне.
У 1914 годзе нават развітыя краіны мелі ўсяго па некалькі разнатыпных бронеаўтамабіляў. І толькі з пачаткам Першай сусветнай вайны пачалося серыйнае вытворчасць гэтых надзвычай патрэбных франтавых машын. У Расіі адну з першых партый вырабілі на шасі грузавікоў «Руссо-Вальт-М». Невялікая колькасць бронеаўтамабіляў была зроблена па праектах афіцэраў Мгебрава, Поплаўкі і Гулькевіча. А з 1916 года ў арміі з’явіліся і замежныя бронеаўтамабілі.
Найбольш распаўсюджаным сярод іх быў англійскі «Астын». Аднак у гэтай, у цэлым нядрэннай машыны, выяўлены сур’ёзныя недахопы. Да іх адносіліся прагіб задняга моста пры руху па перасечанай мясцовасці, у выніку чаго заедалі паўосі і рух станавіўся немагчымы. Броня «астынаў» была занадта тонкая (4–6 мм), і яе з адлегласці 200 м прабівала звычайная вінтоўкавая куля. Дзве кулямётныя вежы, усталяваныя побач, перашкаджалі адна адной пры стральбе ў фланг, а высокі дах перадняй часткі корпуса замінаў вядзенню агню наперад.
Прыйшлося «астыны» партыям адклікаць з фронту на дапрацоўку. Іх абсталёўвалі 6-міліметровымі броневымі пласцінамі, умацоўвалі заднія масты. Акрамя таго, баявы вопыт паказаў, што вялікая частка бронеаўтамабіляў пашкоджвалася праціўніком пры павароце назад. Таму расійскія майстры, часам у франтавых умовах, усталёўвалі на «астынах» другія (заднія) пасты кіравання, што дазваляла машыне хутка ад’ехаць з-пад агню ў зваротным кірунку.
Урэшце Расія адмовілася ад замежных бронеаўтамабіляў. Закуплялі толькі шасі грузавікоў, якія браніравалі на Пуцілаўскім і Іжорскім заводах. З 1916 года найбольш распаўсюджанымі ў рускай арміі сталі кулямётныя двухвежавыя машыны на англійскім шасі «Астын» і на амерыканскім «Фіят» (выпускаўся па італьянскай ліцэнзіі).
Чарцяжы «рускага Астына» распрацавалі інжынеры Пуцілаўскага завода. На шасі паўтаратоннага грузавіка з умацаванай рамай, заднім мастом і рэсорамі мантавалі карпус са іжорскай сталі таўшчынёй 8 мм, які не прабівалі вінтоўкавыя кулі з любой адлегласці. Каб абараніць экіпаж ад аскепкаў, знутры бронеаўтамабіль абшывалі сукном ці воўнавым фетрам. Нізкія вежы размясцілі па дыяганалі, што дазваляла весці адначасовы флангавы агонь з абодвух «Максімаў». Кожухі кулямётаў мелі броневае плашчаванне і злучаліся шлангамі з дадатковымі воднымі бакамі, размешчанымі пад дахам вежы. Такая сістэма палепшыла астуджэнне ствалаў. Бронеаўтамабіль меў другі паст кіравання.
Для сваіх «Астынаў» англічане прадугледзелі два камплекты колаў. У звычайных умовах машына рухалася на пнеўматычных шынах, а перад боем яе «пераабувалі» ў баявыя — са шынамі з суцэльнай гумы, не баяўшыміся ні куль, ні выпадковых праколаў. Нязручнасці такой сістэмы відавочныя: пастаянна вазіць на фронце «лішнія» колы і марнаваць час на іх замену было раскошай, якую дапушчаць нельга.
Выход з становішча быў знойдзены. Непасрэдна перад вайной пецярбургскі хімік А. Гусэ вынайшаў лёгкі і пругкі напаўняльнік для шын бронеаўтамабіляў. Такія шыны назвалі гуссматыкамі. Абутыя ў іх «Астыны-Пуцілаўцы» пайшлі ў бой…
У жніўні 1916 года на выпрабаванні выйшаў не зусім звычайны бронеаўтамабіль, пабудаваны на Пуцілаўскім заводзе. Насамрэч гэта быў той жа «Астын», на якім замест задніх колаў усталявалі шырокую гумовую гусенічную стужку тыпу «Кегрэс». Пярэднія колы пашырылі, а перад імі размясцілі невялікія каты, якія дапамагалі пераадольваць рвы і акопы. Новы «Астын» па праходнасці значна пераўзыходзіў колавыя бронеаўтамабілі і амаль не прайгрываў ім у хуткасцях, развіваючы да 40 км/г. Так упершыню ў свеце з’явіліся баявыя машыны з камбінаваным рухавіком. У 1917 годзе «Астыны-Кегрэс» пачалі паступаць у войскі і паказалі сябе настолькі добра, што было вырашана пераабсталяваць у паўгасэнічныя ўсе бронеаўтамабілі расійскай арміі.
У кастрычніку 1916 года для паўгасэнічных бронемашын распрацавалі новую вежу, з якой можна было весці агонь і па паветраных мэтам.
…Шмат якія з 200 «Астынаў-Пуцілаўцаў» удзельнічалі ў Кастрычніцкай рэвалюцыі, змагаліся на франтах грамадзянскай вайны і стаялі на ўзбраенні Чырвонай Арміі ў 1920-я гады.
Леанід Гогалёў, інжынер.
