З'явіўшыся на свет у выглядзе грузавіка (узгадайце машыны Кюньо, Селдэна), аўтамабіль заваяваў прызнанне як «механічная цацка для дарослых» — легкавая машына. Менавіта ў гэтым вобразе ён ператварыўся з экзатычнага «самаходнага экіпажа» ў надзейны аўтаномны сродак транспарту. У 90-х гадах мінулага стагоддзя адбылося другое нараджэнне грузавога аўтамабіля.
Спачатку знешне і па хадавых якасцях ён мала чым адрозніваўся ад коннай фуры: колы з жалезнымі або суцэльнарэзіновымі шынамі (грузастужкамі); рухавік пад платформай; рысорамі была абсталявана толькі пярэдняя вось або іх не было зусім; заднія колы былі большыя за пярэднія. Хуткасць не перавышала 10–15 км/гадзіну. Вадзіцель сядзеў на лаўцы, часам пад прымітыўным навесам. Адзін з першых такіх грузавікоў — «Нэсэльсдорфер» з рухавіком у задняй частцы машыны. Схема аказалася ўдалай: амаль уся плошча кузава выкарыстоўвалася для грузу, аўтамабіль быў кампактным, адносна лёгкім і паваротлівым.
Армія, сельская гаспадарка, прамысловасць патрабавалі больш магутных грузавікоў. Няцяжка здагадацца, што проста павялічваць памеры машын было б неразумна. Рухавік не змяшчаўся пад платформай, перагружаў заднія колы, ды і астуджэнне яго патрабавала дадатковых прыладаў. Рухавік усталявалі спераду, на раме аўтамабіля, а сядзенне вадзіцеля — паміж ім і платформай. Гэтую перакампановачку спрыяла таксама ўніфікацыя грузавікоў розных марак з легкавымі машынамі, на якіх ужо замацавалася «класічная схема» (гл. ТМ № 11 за 1971 год).
А што з шынамі? Няўжо вазіць дзве «запаскі» рознага памеру на выпадак праколу? Бо на заднія колы грузавіка прыпадае да двух трацін яго поўнай вагі. Так і з'явіліся падвойныя заднія колы, знаёмыя нам і сёння.
Але многія іншыя элементы машын усё яшчэ нагадвалі, што аўтамабіль — дзіця XIX стагоддзя. Да 1923 года ў нашай краіне выпускаліся грузавікі маркі «Уайт» без кабіны і лабавога шкла, з ланцужным прывадам і грузастужкамі. Рухавікі завод «АМО» (цяпер «ЗІЛ») вырабляў сам, іншыя механізмы браліся з няспраўных машын.
Сапраўдная рэвалюцыя ў канструкцыі грузавога аўтамабіля адбылася з з'яўленнем пнеўматычных шын, карданнага прыводу, кабіны і электраабсталявання. Усё гэта атрымала першая савецкая машына — АМО-Ф15. Нягледзячы на цяжкія ўмовы, нашы інжынеры і рабочыя здолелі стварыць надзейную машыну. Менш чым праз год пасля пачатку выпуску АМО-Ф15 ужо ўдзельнічалі ў міжнародным прабегу Ленінград — Тбілісі — Масква, прайшлі ўсю трасу без паломак і фінішавалі першымі. АМО-Ф15 выпускаліся да 1930 года, асобныя экзэмпляры захаваліся дагэтуль. Адзін з іх знаходзіцца ў музеі завода.
Узняўшы за аснову мадэль фірмы «ФІАТ», савецкія канструктары змянілі першапачатковы выгляд машыны, на цэлых 20% павялічылі магутнасць рухавіка, палепшылі сістэму астуджэння, скарацілі дыяметр махавіка. Прыглядаючыся да АМО-Ф15, заўважаеш, што на бакавых сценках капота няма вентыляцыйных адтулін. Вентылятарам служыць махавік з адлітымі ў ім лопасцямі; ён стварае цяг паветра праз соты радыятара і прастору пад капотам уніз, да дарогі. Над вадзіцелем калыхаецца тэнт на складаных дугах. У пазнейшых версіях яго замянілі цвёрдай дахам, але збоку кабіна заставалася адкрытай, і толькі зімой на адзінай левай дзверы ўсталёўвалі тканкавыя заслоны з цэлулаіднымі воканцамі.
«Класічны» грузавік канчаткова сфарміраваўся да канца 30-х гадоў. З’явіліся тармазы на ўсіх колах з гідраўлічным або пнеўматычным прывадам, амартызатары, закрытыя кабіны. ЗІС-5 выпускаўся без істотных змен цягам чвэрці стагоддзя і быў у свой час самым распаўсюджаным аўтамабілем у нашай краіне. У гады Вялікай Айчыннай вайны на Уральскім заводзе яго спрасцілі: абліцоўка кабіны стала драўлянай, крылы — зварнымі, ставілася толькі адна фара са святломаскіроўкай. Машына атрымалася таннай, зручнай у вытворчасці. Тысячы «трохтоннікаў» паспяхова працавалі на фронце і ў тыле. Іх подзвіг на Дары жыцця, што злучала асаджаны Ленінград з Вялікай зямлёй, ніколі не забудзецца.
І сёння яшчэ можна сустрэць ЗІС-5 на дарогах. Але пара ўжо зберагчы некалькі экзэмпляраў, бо хутка яны знікнуць, як, зрэшты, і ўсе грузавікі «класічнай схемы». Ім на змену ідуць машыны, у якіх, як калісьці, але па-новаму, больш эфектыўна выкарыстоўваецца прастора.
1. «Нэсэльсдорфер» (Аўстра-Венгрыя, 1899). 3 т, 12 к.с., 10 км/гадзіну.
2. «Уайт» (ЗША, 1918–1923). 3 т, 22,8 к.с., 20 км/гадзіну.
3. АМО-Ф15 (СССР, 1924–1930). 1,8 т, 35 к.с., 60 км/гадзіну.
4. ЗІС-5 (СССР, 1934–1948). 3 т, 73–86 к.с., 60–70 км/гадзіну.
Тут паказаны перадваенны варыянт у экспартным выкананні.