Амерыканскі пісьменнік Д. Раньён у свой час назваў аўтаматычны пісталет «уравняльнікам шанцаў», маючы на ўвазе, што чалавек, які мае такую зброю і ўмее з ёй абыходзіцца, напэўна выйдзе пераможцам у сутычцы. Толькі б паспець выхапіць пісталет і паслаць кулю ў мэту, не прамахнуцца. У крайнім выпадку промах можна паправіць другім стрэлам…
Першыя спробы стварыць хуткастрэльную зброю адносяцца да XV–XVII стагоддзяў. У Дзяржаўным Эрмітажы захоўваецца чатырохствольная ручніца даўжынёй 755 мм, вырабленая заходнееўрапейскімі рамеснікамі ў другой палове XV стагоддзя. Усе яе ствалы замацаваныя ў драўлянай калодцы, сцягнутай жалезнымі абручамі. У казённай частцы ствалоў зроблены запальныя адтуліны — да іх стралок і падносіў па чарзе тлеючы фіціль, каб зрабіць чатыры стрэлы з мінімальнымі інтэрваламі.
Вядома, назваць такую ручніцу хуткастрэльнай можна з пэўнай нацяжкай, аднак менавіта такія сістэмы і паклалі пачатак вялікай сям’і разнастайных шматстволак, што ствараліся для пяхотнікаў на працягу амаль двух стагоддзяў.
З XVI стагоддзя, пасля таго як быў створаны колавы замок, майстры-зброяры пачалі аснашчаць ім і шматстволкі. Спачатку ствалы на іх мантавалі адзін над другім, а замкі, што дзейнічалі незалежна адзін ад аднаго, размяшчалі таксама ў два ярусы. Ствалы ўкладвалі на ложа і гарызантальна. У гэтым выпадку замкі мацавалі справа і злева ад іх.
Гісторыкам ваеннай справы вядомая і двухстволка з двухпавярховай затраўкавай палічкай, забяспечанай спецыяльнай перагародкай. Адзіны замок спачатку падпальваў баявы зарад у верхнім ствале, адбываўся стрэл, затым баец перасоўваў засланку, адкрываючы іншую палічку, зноў узводзіў замок і страляў з ніжняга ствала.
Вельмі хітрае тэхнічнае рашэнне ўжылі ў 1710–1720 гадах галандскія рамеснікі. Яны вырабілі пісталеты з сямю стваламі рознай даўжыні. У цэнтральнага яна дасягала 217 мм, у астатніх — ад 190 да 214 мм. Галоўнай асаблівасцю гэтых пісталетаў было мудрагелістае запальнае прыстасаванне. Пры стрэле іскра, выбітая крэмневым замком, падпальвала порахавы зарад у правым ствале, затым агонь па асаблівай дарожцы перабягаў да затраўкавай адтуліны цэнтральнага ствала, пасля — амаль імгненна — да астатніх. Такім чынам стралок выпускаў чаргу з сямі куль.
Праўда, на перазарадку галандскай «цуд-зброі» сыходзіла ў сем разоў больш часу, чым у звычайнага пісталета, ды і канструктыўна падобная тэхніка была няпростай, але «уравняльнікам шанцаў» яе лічыць усё ж можна.
Не менш складанай аказалася і так званая «вендарная» сістэма. Яна ўяўляла сабой два, а то і больш ствалоў на шматграннай (па ліку ствалоў) дошцы. Унутры яе была сталёвая вось, адзін з канцоў якой уваходзіў у вузкі паз прыклада, на якім знаходзіўся замок. Пасля кожнага стрэлу трэба было павярнуць дошку, падстаўляючы да замка чарговы снараджаны ствол.
Недахопаў у «вендарнай» зброі было багата, але галоўным было тое, што вось і гняздо ў прыкладзе з часам разхістваліся, і ствалы пераставалі сумяшчацца з замком. Тым не менш адносна хуткастрэльныя і зручныя «вендары» даволі доўга выпускаліся ў Галандыі, Францыі, германскіх княствах і Расіі. У прыватнасці, умельцы Аружэйнай палаты Маскоўскага Крамля вырабілі нямала падобных ружжаў, якія называліся «перавертнымі».
Адзін з майстроў, Першуша Ісаеў, у першай палове XVII стагоддзя прыдумаў свой варыянт перавертнай зброі, змясціўшы кулі і порахавы зарад у паваротны барабан. Так з’явіліся першыя ўзоры продкаў рэвальвераў і наогул казназараднай зброі.
Нагадаем, што рускія майстры, акрамя таго, выпускалі і пішчалі, у казённую частку якіх устаўлялася камора, што змяшчала кулю і порах, прычым сама камора ўтрымлівалася вельмі надзейна папярочным клінам. У шэрагу краін рабілі ружжы і пісталеты з вертыкальнымі, вінтавымі засаўкамі, якія пры перазарадцы салдаты вывинчвалі і апускалі так, каб можна было паслаць у ствол кулю і баявы зарад. У Аружэйнай палаце Маскоўскага Крамля можна ўбачыць пару цудоўна аздобленых паляўнічых ружжаў з такімі засаўкамі. Зрабіў іх у 1740–1760 гадах у Карлсбадзе (цяпер Карлавы Вары) вядомы зброяр Іаган-Адам Кондт.
Аднак праблему хуткастрэльнасці імкнуліся вырашыць не толькі павелічэннем ліку ствалоў і замкоў. У пачатку XVII стагоддзя з’явіліся і першыя шматзарадныя ружжы. У іх ствалах рабілі ад 6 да 10 затраўкавых адтулін. Спачатку стралок падносіў фіціль (ці зрухаў колавы або крэмневы замок) да першай ад дульнага зрэзу адтуліны, а пасля стрэлу зрушаў яго назад, да чарговага зараду. Такая зброя аказалася далёка не бяспечнай і для самога стралка. Здараліся выпадкі, калі гарачыя часціцы пораху ўзгаралі не адзін, а некалькі зарадаў, тады ствол разрывала. Таму байцам трэба было старанна адмерваць дозы пораху, ушчыльняць зарады, надзейна аддзяляючы адзін ад другога. Толькі тады гладкаствольнае шматзараднае ружжо дзейнічала надзейна і выпускала кулі падобна сучаснай аўтаматычнай вінтоўцы.
Дайшоў да нашых дзён і ўзор аднаствольнага ружжа, зараджанага трыма кулямі. Перад стральбой узводзілі спачатку правы замок, затым, пасля стрэлу, на ім перакрывалі засланку, адкрываючы іншую затраўкавую адтуліну, зноў выпускалі кулю і ўводзілі ў дзеянне левы замок, каб зрабіць трэці стрэл.
Як бачым, удасканаленне ручной агнястрэльнай зброі ішло рознымі шляхамі, але нярэдка майстры, дзейнічаючы метадам спроб і памылак, прыходзілі да падобных тэхнічных рашэнняў. Так, амаль адначасова ў шэрагу еўрапейскіх краін з’явіліся падобныя па прыладзе ружжы з падзеленым боезапасам. Размяшчалі яго рознымі спосабамі. Адны зброяры замацоўвалі магазіны для куль і пораху ў прыкладзе, іншыя аддавалі перавагу мантаваць іх побач са стваламі.
У прыватнасці, у Аружэйнай палаце Маскоўскага Крамля знаходзіцца выраб Каспара Кальтхофа, зроблены ім у 1665 годзе ў Маскве. Кальтхоф змясціў у прыкладзе дзве трубы: у верхнюю належала ўкладваць адну за другой 15 куль, у ніжнюю — порахавыя зарады. Перад стральбой трэба было перасунуць наперад і ўправа спускавую дужку, якая знаходзілася пад казённікам. Такім чынам, у ствол падавалася куля, порах, узводзіўся курок, і з асаблівага магазіна на затраўкавую палічку сыпаўся порах. Чым не аўтамат?
Заўважым, што самыя першыя спробы вырабіць хуткастрэльную ручную зброю адносяцца да эпохі першай прамысловай рэвалюцыі. Менавіта тады былі распрацаваны механізмы, якія атрымалі распаўсюджанне ў XIX стагоддзі, натуральна, на іншым тэхнічным узроўні.
24. Двухствольны, сядзельны пісталет з падвойным колавым замком. Даўжыня пісталета — 511 мм, даўжыня ствала — 308 мм, калібр 10,3 мм. Германія, 1590–1600 гады.
25. Двуствольны сядзельны пісталет з колавым замком. Даўжыня пісталета — 730 мм, даўжыня ствала — 497 мм, калібр 8,6 мм. Германія, 1610–1620 гады (від збоку).
26. Пісталет з рэвальверным барабанам. Выраблены майстрам П. Ісаевым у XVII стагоддзі. Даўжыня пісталета — 577 мм, даўжыня ствала — 292 мм, калібр 11 мм.
27. Магазіннае ружжо з крэмневым замком, вырабленае ў Маскве К. Кальтхофам у 1665 годзе. Даўжыня ружжа — 1175 мм, даўжыня ствала — 720 мм, калібр 12 мм.
28. Галандскі сяміствольны пісталет 1710–1720 гадоў. Даўжыня пісталета — 406 мм, даўжыня ствалоў — 235 мм, калібр — 8,3 мм.
29. Французскі казназарадны, двухствольны пісталет 1750–1760 гадоў. Даўжыня пісталета — 398 мм, даўжыня ствалоў — 244 мм, калібр 14 мм (від зверху).
30. Заходнееўрапейскі казназарадны пісталет са зменнымі каморамі. Даўжыня пісталета — 544 мм, даўжыня ствалоў — 355 мм, калібр 15,4 мм. 1710–1720 гады.
31. Рускі двухствольны пісталет з паваротнымі стваламі. Даўжыня пісталета — 265 мм, даўжыня ствалоў — 116 мм, калібр 11 мм, сярэдзіна XVIII стагоддзя.
32. Расійскі пісталет 1757 года з вертыкальным размяшчэннем ствалоў. Даўжыня пісталета — 155 мм, даўжыня ствалоў — 80 мм, калібр — 7 мм.
33. Бельгійскі двухствольны, казназарадны пісталет, 1740–1750 гады. Даўжыня пісталета — 348 мм, даўжыня выкручвальных ствалоў — 170 мм, калібр — 12,9 мм.