Наступным крокам у развіцці ручнай агнястрэльнай зброі стала стварэнне ў другой палове XVI стагоддзя новай сістэмы ўзгарання баявога зараду. Ідзе гаворка пра крэмневы замок.
У адрозненне ад папярэдняга, колавага, у якім агонь узнікаў пры судакрананні крэмня з колам, што круцілася (пры дапамозе спружыны), у крэмневым іскры ўзнікалі пры ўдары крэмня аб сталёвае агніва. Такі замок быў прасцейшы і надзейнейшы за колавы.
 |
| 20. Крэмневы замок іспанскага тыпу. XVII стагоддзе. |
Паводле меркавання некаторых даследчыкаў, крэмневы замок распрацавалі іспанскія або партугальскія зброяры, канкрэтна — Сімон Макуарце, які працаваў у 60-х гадах XVI стагоддзя ў майстэрнях пры двары караля Іспаніі Карла V. Іншыя ж сцвярджаюць, што крэмневы замок вынайшлі ў тыя ж гады нямецкія рамеснікі.
Аднак гэтыя здагадкі былі абвергнутыя найноўшымі дадзенымі. Найстарэйшы з вядомых крэмневых замкоў быў выраблены, як удалося вызначыць, у 50-х гадах XVI стагоддзя ў Швецыі. Зусім нядаўна быў знойдзены дэкрэт гарадскіх уладаў Фларэнцыі, датаваны 1547 годам, паводле якога гараджанам забаранялася з’яўляцца на вуліцах з агнястрэльнай зброяй, у тым ліку крэмневай.
Хутчэй за ўсё, падобны механізм вынайшлі розныя зброяры незалежна адзін ад аднаго, і ён хутка распаўсюдзіўся па ўсёй Еўропе. Вядомыя галандскі, іспанскі, рускі, карэльскі, міжземнаморскі, прыбалтыйскі, шведскі і іншыя тыпы крэмневых замкоў і іх варыянты, што адрозніваліся размяшчэннем дэталяў, формай, аздабленнем і прынцыпамі ўзаемадзеяння асобных вузлоў.
Напрыклад, у рускім тыпе крэмневага замка частка дэталяў — курок, затраўкавая палічка, баявая і падпаліўная спружыны — знаходзіліся на вонкавым баку замочнай пласціны.
Крэмень быў зацісканы ў губках, прычым верхняя рэгулявалася і абсталёўвалася кольцам, з дапамогай якога курок ставіўся на бойвы ўзвод. Спусковы механізм знаходзіўся на ўнутраным баку замочнай пласціны і складаўся з прамой спружыны з шэпталом і спускной цягой. Калі стралец націскаў на спуск, шэптало ўтаплялася і крэмень удараў па агніву. У іншым варыянце замест баявой і падпаліўнай спружын ужывалася адна, двухпёравая.
У паўночнай Еўропе распаўсюдзіўся карэльскі тып замка, блізкі да прыбалтыйскага і шведскага, са сваёасаблівай формай курка. Спачатку баявую спружыну ўсталёўвалі на вонкавай баку замка, пазней пераносілі на ўнутраную.
У галандскім тыпе замка спружыны размяшчаліся на ўнутраным баку замочнай пласціны, што абараняла іх ад бруду і пашкоджанняў; курок выконваўся ў выглядзе літары S. Баявая спружына ў момант стрэлу ўздзейнічала на ніжні край стальнай калодкі (лодыжку), мантаванай на восі курка, а да верхняй часткі прымацоўваўся стрыжань, які штурхаў рычаг затраўнай палічкі, пасля чаго яна аўтаматычна адчынялася.
 |
| 21. Крэмневы замок рускага тыпу, выкананы майстрам Арсенальнай палацы Маскоўскага Крамля Дземянцавым у 70-я гады XVII стагоддзя. |
Асаблівасцю іспанскага тыпу замка было тое, што крышка затраўнай палічкі аб’ядноўвалася з агнівом. Калі крэмень біў па ім, крышка адкідвалася і порох на палічцы запальваўся, падпальваючы праз затраўны адтуліну баявы зарад у стволе. Пры зараджанні замок ставілі на предахоўнік.
У пачатку XVII стагоддзя ў Францыі з’явіўся ўдасканалены варыянт замка, аўтарам якога лічыцца каралеўскі зброяр Марэн ле Буржэ. Ён аб’яднаў слізгальную крышку палічкі з агнівом (гэты вузел назвалі «батарэяй») і стварыў шэптало, якое рухалася не гарызантальна, а вертыкальна, што істотна палягчыла спуск.
Да канца стагоддзя батарэйныя замкі выпускаліся амаль ва ўсіх еўрапейскіх краінах. Адначасова з імі распаўсюдзіліся так званыя французскія приклады з падаўжонай шыейкай, якія з некаторымі зменамі захаваліся да нашых дзён у вінтоўках, аўтаматах і паляўнічых стрэльбах.
Наступным навінкай, што аказала значны ўплыў на развіццё ручной агнястрэльнай зброі, сталі патроны. Першапачаткова яны ўяўлялі сабой гільзу з ваданепранікальнага паперы, у якой знаходзіліся порох і круглая свінцовая куля. Такія патроны першы час выраблялі самі стралкі, прытрымліваючыся пэўных нарматываў. Напрыклад, па ўказе караля Францыі Людовіка XV, апублікаванаму ў 1738 годзе, у гільзе павінна было быць 9 г пороху і куля вагой 28 г. Не менш строгі рэгламентаваліся памеры і форма паперы і парадак вырабу з яе гільзы.
 |
| 22. Крэмневы замок галандскага тыпу. XVII стагоддзе: I — шэптало, 2 — курок, 3 — агніво, 4 — цягло, 5 — пёра спружыны, 6 — шэптало. 23. Крэмневы замок французскага тыпу, канец XVII — пачатак XVIII ст. Так званы «батарэйны»: 1 — палічка, 2 — агніво, 3 — крэмень, 4 — курок, 5 — шэптало, 6 — спружына. |
Перад выстрэлам байцоў адкусваў ніжні край гільзы, высыпаў частку пороху на затраўную палічку, а астатняе — у ствол. Потым апускаў туды свінцовую кулю, пыж, уплотняў паказаную сумесь шомполам і толькі пасля гэтага ўзводзіў курок.
Набітцё першых узораў нарэзнай зброі было значна складанейшым, бо патрабавалася ўставіць у ствол кулю, якая была трохі шырэйшая за яго канал. Таму стралкі карысталіся драўляным малатком, пазней сталі прымяняць кулі з абалонкай з прамасленага лёну, бумазэі або скуры, каб не засмечваць нарэзы кавалачкамі свінцу. Аднак працэс зараджання крэмневага нарэзнага пісталета прыгожа апісаў А. С. Пушкін у «Еўгенію Анегіне» —
Вось пісталеты ўжо бліснулі.
Грэміць аб шомпол малаток.
У граністую ствол ідуць кулі,
І шчолкнуў упершыню курок.
Вось порох струйкай шэратвай
На палічку сыплецца. Зубчаты,
Надзейна ўкручаны крэмень
Ўзведзены...
Якімі ж былі характарыстыкі крэмневай зброі? У айчынных архівах захаваліся звесткі, што падчас выпрабаванняў куля вагой 33 г, выпушчаная з рушніцы XVIII стагоддзя, снаряжанай зарадом у 11 г чорнага дымнага пороху, на дыстанцыі 43 м прабівала 12 кірасаў і пакідала істотныя драпіны яшчэ ў пяці. Аднак хуткасцельнасць не перавышала аднаго выстралу ў хвіліну...
Таму ў баі салдаты паспявалі зрабіць два-тры залпы па наступаючаму праціўніку, пасля чаго пачыналася рукапашная. Не выпадкова ж у XVI стагоддзі мушкетырав пазбаўлялі нажом ці кінжалам з падаўжанай ручкай, якія ўставлялі ў ствол. Праўда, пры гэтым агнястрэльная зброя ператваралася ў халодную. Таму праз нейкі час побач з вусцем, зверху ці па баках, пачалі ўсталёўваць втулку з пружыннай зашчалкай, што надзейна трымала штыкет, не ствараючы перашкод для стральбы. Такая сістэма ў агульных рысах захавалася да пачатку XX стагоддзя.
Самі ж рукі з крэмневы замкамі аказаліся надзейнымі. У 1806 годзе французы правялі выпрабаванні ўзораў, вырабленых у 1777 годзе і ўжо вытрымаўшых па тысячы выстралаў. Адзін разарваўся на 14 443-м выстрэле, другі без шкоды вытрымаў яшчэ 15 тысяч.
Аднак у крэмневай зброі былі сур’ёзныя недахопы. Пра нізкую хуткасцельнасць мы ўжо казалі; да таго ж не задавальняла дакладнасць стральбы — стралец сярэдняй кваліфікацыі трапляў у мэту на дыстанцыі 100 крокаў толькі ў палове выпадкаў. Звычайнымі для пяхоты лічыліся асечкі. Аўстрыйская зброя давала іх у сярэднім на кожным 62-м выстрале, руская — на 22-м, французская — на 15-м. І гэта ў полігонных умовах. У паходзе, пры непагадзі, пры моцным ветры пяхотнік мог разлічваць толькі на штык...