Як ні спрабавалі майстры-збройнікі ўдасканаліць кнотавы замок, дабіцца значных, якасных змен не змаглі.
«Заміну» кноту, які стралок павінен быў пастаянна падтрымліваць у тлеючым стане, знайсці не ўдавалася. А чым яго замяніць, каб запальваць кідальны зарад у ствале? Камусьці прыйшла шчаслівая думка — абсталяваць ручную агнястрэльную зброю крэменем і крэсівам. Крамянёвы калёсачны (калясны) замок азнаменаваў новую эпоху ў гісторыі стрэльбаў і пісталетаў.
Гісторыкі ўжо не першы год спрачаюцца пра тое, хто ж менавіта яго вынайшаў. Згодныя яны толькі ў адным — калёсачны замок нельга было прыдумаць без гадзіннікавага механізму з яго шматлікімі колцамі, спружынамі, заводнымі ключамі.
Некаторыя даследчыкі лічаць, што калёсачны замок першым вырабіў майстар гадзіннікавай справы з Нюрнберга Іаган Кіфус, і адбылося гэта ў 1517 годзе. Аднак пакуль не ўдалося адшукаць ніякіх дакладных звестак пра гэтага майстра, якія адносяцца да XVI стагоддзя.
Іншыя гісторыкі мяркуюць, што аўтарам калёсачнага затвора быў Леанарда да Вінчы. У вядомым зборніку «Codex Atlanticus» ёсць малюнак такога механізму, схема прылады для запальвання агню і некалькі накідаў варыянтаў ланцуговай перадачы ад спружыны да восі кола. Магчыма, Леанарда ўдасканальваў вядомы механізм, а можа, сапраўды быў яго вынаходнікам.
Сам жа калёсачны замок уяўляў сабой механізм, які складаўся з 35—50 дэталяў. Найважнейшай было сталёвае колца з насечкамі. Яго вось злучалася ланцугом з магутнай спускавой спружынай. Стралок заводзіў яе спецыяльным ключом, а пасля націску на спуск кола раскручвалася, б'ючы насечкамі па крэменю, замацаванаму на засаўнай паліцы. Іскры, што сыпаліся, запальвалі засаўны порах, а затым і асноўны зарад.
Удасканальваючы замок, майстры дапоўнілі яго стопарам, які ўтрымліваў кола ва ўзведзеным становішчы, а пасля прыдумалі зрухальную крышку паліцы. У XVII стагоддзі з’явілася новая канструкцыя замка, у якой галоўную спружыну ўзводзілі не толькі ключом (што патрабавала часу), але і простым паваротам курка — для гэтага ў механізм замка ўвялі дадатковую цягу.
Для павышэння дакладнасці стральбы ў другой траціне XVI стагоддзя быў распрацаваны шнелер — прылада, якая адначасова паскарала і змякчала спуск. Акрамя таго, яшчэ з канца XV стагоддзя пачалося выраб нарэзных ствалоў, прычым у наступным стагоддзі прамая нарэзка саступіла месца вінтавой.
Пазней усе дэталі крамянёвага калёсачнага замка перанеслі на ўнутраную частку замочнай дошкі.
Нягледзячы на складаную будову, зброя з новымі замкамі аказалася даволі практычнай. Спачатку стралок заводзіў ключом кола, затым насыпаў порах (як і ў кнотавай зброі) на засаўную паліцу і ў ствол, апускаў туды кулю. Пасля гэтага заставалася зачыніць крышку паліцы і спусціць курок — цяпер зброю можна было трымаць гатовай да бою колькі заўгодна. Праўда, пакуль не адсырэў порах...
З'яўленне калёсачнай зброі аказала значны ўплыў на тактыку і... норавы. Так, стрэльбы з такімі замкамі сталі незаменнымі для вартавой службы — вахтавы мог у любы момант адкрыць агонь па падазроных асобах, тым больш што вецер і дождж не ўплывалі на яго зброю. Кавалерыстам прыйшліся даспадобы маленькія стрэльбы-пісталеты, якія з сярэдзіны XVI стагоддзя сталі галоўным элементам іх узбраення. Дарэчы, першыя ўзоры пісталетаў мелі кароткі ствол і цяжкую рукаяць, якая завяршалася круглым набалдашнікам. Пазней майстры-збройнікі падоўжылі ствалы пісталетаў, але імкнуліся па магчымасці іх аблегчыць.
Шведскі кароль Густаў-Адольф, прыняўшы на ўзбраенне такія стрэльбы-пісталеты, загадаў вершнікам, атакуючы атрад пікінёраў, спачатку абстраляць іх з дыстанцыі, «калі відаць вавёркі вачэй праціўніка», і толькі пасля гэтага пускаць у ход халодную зброю.
А ў гараджан калёсачная зброя выклікала занепакоенасць. Невялікія, кароткаствольныя пісталеты (а галоўнае — гатовыя да бою) лёгка было схаваць у вопратцы. Яны дзейсна паражалі на адлегласці, таму хутка выцеснілі традыцыйныя для XV—XVI стагоддзяў мячы і пачалі супернічаць са шпагай і кінжалам. Нездарма ў Гамбургу і шэрагу італьянскіх гарадоў прынялі законы, згодна з якімі «д’ябальская зброя» забаранялася без спецыяльнага дазволу, а вінаватым пагражала суровае пакаранне — «публічнае адсячэнне рукі».
Калёсачны крамянёвы замок атрымаў шырокае распаўсюджванне і ў паляўнічай зброі, якая цанілась не толькі за баявыя якасці, але і за аздабленне. Значная паверхня замочнай дошкі і курка дазваляла майстрам упрыгожваць іх, наносіць арнаменты, складаныя кампазіцыі з фігурамі людзей, жывёл, пейзажамі, жанравымі сцэнамі з жыцця паляўнічых.
Многія майстры-збройнікі віртуозна валодалі тэхнікамі гравіроўкі, тручэння, разьбы, насечкі, таўшыроўкі, канфарэння і нярэдка ператваралі стрэльбы і пісталеты ў сапраўдныя творы мастацтва.
Да нашых дзён захавалася даволі шмат узораў калёсачнай зброі. Напрыклад, у Дзяржаўнай зброевай палаце Маскоўскага Крамля экспануецца калёсачная аркебуза. На яе замку і ствале добра бачная дата вырабу — 1588 год (варта адзначыць, што гэта самая ранняя з датаваных стрэльбаў музея). Ёсць на замку і кляймо майстра-збройніка з Саксоніі — літары СК.
Дарэчы, менавіта з XVI стагоддзя вытворцы зброі пачалі рэгулярна ставіць на сваіх вырабах не толькі асабістыя кляймы і пакідаць свае імёны і прозвішчы, але і пазначаць «ствалы» гарадскімі выпрабавальнымі кляймамі. Звычайна подпіс на замку або ствале належала таму, хто збіраў стрэльбу або пісталет з гатовых дэталяў. А ўласна майстрам-збройнікам лічыўся спецыяліст па замках, які таксама вырабляў ствол і ложа.
Зрабіць складаны, які складаўся з дзясяткаў дэталяў, калёсачны крамянёвы замок было няпроста, таму і гаворкі не магло быць пра масавую вытворчасць. Толькі асобныя пяхотныя падраздзяленні ў заходнееўрапейскіх арміях маглі дазволіць сабе раскошу валодаць такой зброяй. Менавіта цяжкасці з вырабам калёсачных замкоў, а таксама іх рамонтам у палявых умовах прывялі да таго, што нават у XVI стагоддзі асноўнай зброяй салдат заставаліся кнотавыя стрэльбы. Тым не менш калёсачныя аркебузы, карабіны і пісталеты з поспехам прымяняліся аж да XVIII стагоддзя, а іх паляўнічыя варыянты вырабляліся і ў канцы таго ж стагоддзя.
Аўтар артыкула — загадчыца сектара Дзяржаўных музеяў Маскоўскага Крамля Алена Ціхамірава.
Мастак — Міхаіл Пятроўскі.
16. Аркебуза з калёсачным замком, вырабленая ў 1588 годзе ў Саксоніі. Калёсачны замок і кляймо, выбітае на ім. З калекцыі Дзяржаўных музеяў Маскоўскага Крамля.
17. Сядлачны пісталет з калёсачным замком, зроблены саксонскім майстрам у XVI стагоддзі, і кляймо на ім. З калекцыі Дзяржаўных музеяў Маскоўскага Крамля.
18. Італьянскі кішэнны пісталет XVII стагоддзя з калёсачным замком. Надпіс на ствале пісталета. З калекцыі Дзяржаўных музеяў Маскоўскага Крамля.
A. Заходнееўрапейскія ключы для калёсачных пісталетаў XVII стагоддзя.
Б. Гарадское кляймо Нюрнберга. 1500 год.
В. Гарадское кляймо Зуля. 1600 год.
Г. Гарадское кляймо Амстэрдама. 1610 год.
Д. Гарадское кляймо Утрэхта. 1600 год.
Схема будовы калёсачнага замка.