Звычайна баявыя самалёты маюць кароткае і яснае найменне.
Напрыклад, убачыўшы літарна-лічбавае абазначэнне І-5 або СБ, няцяжка здагадацца, што ў першым выпадку гаворка ідзе пра 5-ы знішчальнік савецкай пабудовы, а ў другім — пра даваенны савецкі ж хуткасны бамбардзіроўшчык. Праўда, бываюць абазначэнні і больш складаныя. Так, 7-ы па ліку цяжкі бамбардзіроўшчык, створаны ў КБ А. М. Туполева брыгадай У. М. Пятлякова, першы час называўся ТБ-7 (АНТ-42), а затым Пя-8. А ў амерыканскай авіяцыі ў марку самалёта прынята ўключаць найменне фірмы, кадзіраванае абазначэнне класа, парадкавы ў ВПС нумар мадэлі і ўласнае імя машыны. Таму афіцыйны тытул аднаго са знішчальнікаў Другой сусветнай вайны выглядаў наступным чынам: Бел П-39 «Аэрабра».
Аднак вастрамоўных лётчыкаў ніколі не задавальняла сухая лаканічнасць дакумента, і яны ледзь не з першых гадоў існавання авіяцыі і па гэты дзень удасканальваюцца ў прыдумванні ўсялякіх мянушак для сваіх і чужых самалётаў. Што ж датычыцца нагоды, то яна заўсёды знаходзілася.
Напрыклад, прызначэнне машыны. Як толькі не называлі наш шматмэтавы біплан У-2 (По-2): і «агароднікам», і «кукурузнікам», і «лясніком», і «лятаючай партай» — словам, у залежнасці ад таго, дзе працавалі гэтыя не спяшаючыяся нябесныя ўніверсалы.
У іншых выпадках лётчыкі жартам перайначвалі прозвішчы авіяканструктараў. Так з'явіліся «яшкі» (знішчальнікі А. Якаўлева Як-1), «пешкі» (бамбардзіроўшчыкі У. Пятлякова Пя-2), «шаўрушкі» (амфібіі У. Шаўрова Ш-2).
Бывала і так, што нагодай да з'яўлення неафіцыйнай назвы станавіліся асаблівасці аблічча таго ці іншага самалёта. Так, савецкі знішчальнік-біплан І-153 з характэрным зломам верхняга крыла лётчыкі празвалі «чайкай», лёгкі транспартны самалёт Як-6, некалькі нагадваў больш масіўны Пі-2 (ДС-3), — «дугласёнкам». Двухбалочны нямецкі карэктавальнік ФВ-189 спачатку чырвонаармейцы, а за імі лётчыкі ахрысцілі «рамай», знішчальнік Мэ-109 за тонкі фюзеляж і вузкія крылы — «худым», а пікіроўшчык Ю-87, якія не ўбіраліся шасі якога закрываліся абацякальнікамі, — «лапцёжнікам».
Часам жартаўлівая назва нараджалася афіцыйнай абрэвіятурай. Гэта адносілася да марскога блізкага разведчыка МБР-2, празванага тэхнікамі і пілотамі «амбарчыкам», і знакамітаму знішчальніку І-16. Напэўна, спалучэнне літар І — Ш («і — шаснаццаць») прывяло да таго, што гэтую машыну лётчыкі празвалі «ішаком» (а можа, вінаваты ў гэтым яе наравісты нораў). Дарэчы, у І-16 былі яшчэ два мянушкі — падчас грамадзянскай вайны ў Іспаніі рэспубліканцы назвалі яго «моска» («мушка») у адрозненне ад «чато» («курносы») І-15.
З іспанскімі падзеямі звязана гісторыя і другой цікавай мянушкі. Як вядома, у гады Вялікай Айчыннай вайны «кацюшамі» назвалі аўтамабільныя рэактыўныя ўстаноўкі БМ-13 і крэйсерскія падводныя лодкі тыпу К. Але самая першая «кацюша» з'явілася ў іспанскім небе — гэта былі ўжо згадваныя бамбардзіроўшчыкі савецкай вытворчасці СБ. А вось чаму яны ператварыліся ў «кацюш» — цяжка сказаць...
М. БАЕЧЫН, гісторык