"Вамі я абавязаны мноствам новых уражанняў, масай звестак, якія нельга пачарпнуць з кніг; тым, што я мог атрымліваць асалоду ад поўнай свабоды, забыўшыся пра цяжкія турботы, новымі краінамі і мала вядомымі мне мясцінамі, людзьмі, якіх я зразумеў лепш, таму што ўбачыў бліжэй..."
З гэтымі словамі французскі пісьменнік А. Мірбо звяртаецца ў кнізе "Падарожжа на аўтамабілі" (1907) да канструктара машыны, якая "уже зрабіла пераварот у грамадскім жыцці".
Мірбо здзейсніў адно з першых вялікіх аўтамабільных падарожжаў па краінах Еўропы на аўтамабілі маркі "шаррон". А яго кніга адкрыла бясконцую серыю, прысвечаную аўтапрабегам. Так і повялося: які ні пробег — такая і кніга.
 |
| 1. "Фіят" (Італія, 1902). 4–5-мясцовы кузаў; рухавік — 4-цыліндравы, 12 к.с., хуткасць 70 км/г. Аўтамабіль здзейсніў без паломак пробег даўжынёй 2141 км пад кіраваннем будучага дырэктара фірмы "Фіят" Джавані Анвелі. На схеме паказаны два варыянты паваротных сядзенняў. |
Мы, на жаль, мала ведаем пра "шаррон": занадта мала матэрыялаў захавалася. Але ёсць іншы, падобны аўтамабіль той жа эпохі, які здзяйсняў далёкія рэкордныя пробегі, — гэта "фіят". Дарэчы, усталявана, што менавіта ён хаваецца пад псеўданімам "лоррэн-дытрых" і мянушкай "антылопа гну" у кнізе "Залаты цяля". Кожны можа, паводле вельмі дакладных "паказанняў" пісьменнікаў І. Ільфа і Я. Пятрова, уявіць сабе аблічча аўтамабіля. Вялікія колы ("Паніккоўскі абапёрся спінай... на кола"), кузаў тыпу "тонно" без бакавых дзвярэй ("...пераваліўся ў машыну, як купаючыся ў лодку"), але з паваротнымі заднімі сядзеннямі-дзвярцамі ("...вывалiўся Балаганаў..."). Высокі балдахін ("...пахістваючыся, як пахавальная калясніца..."), бледныя ацэтылénавыя фары, ланцужны прывад, пнеўматычныя шыны ("змяніў камеры і протэктары"). І гэтак далей, ва ўсіх падрабязнасцях. Адам Козлевіч забяспечыў аўтамабіль фірмовым знакам "лоррэн-дытрых", відавочна імкнучыся паменшыць яго ўзрост, бо гэтая марка з’явілася ў 1910 годзе, калі кузавы "тонно" ужо не выпускаліся.
Географы, спартсмены, журналісты ўбачылі ў аўтамабілі не толькі сродак для забаўляльных і турыстычных паездак. "Найбольшая аўтамабільная гонка ўсіх часоў", "вар’яцкія аўтамабілісты" — гэтыя кнігі прысвечаны двум гістарычным прабегам — Пекін — Парыж (1907 г.) і Нью-Ёрк — Парыж (1908 г.), якія праходзілі праз усю Сібір і еўрапейскую Расію.
Лёгкія трох- і чатырохколавыя аўтакалясачкі не вытрымалі выпрабавання. Каля Эйфелевай вежы паспяхова фінішавалі толькі трывалые аднатыпныя "італа" і "томас-флайер". Астатнія машыны засталіся ззаду.
Падарожнікі пераадолелі 1200 км мангольскіх стэпаў, арыентуючыся па тэлеграфнай лініі. Ваду ў радыятар даводзілася даліваць амаль каля кожнай крыніцы. Непадалёк ад рускай мяжы "італа" апусцілася ў трысіну да самых бензабакаў! Выртаваў сустрэчны караван.
Для пераадолення вязкіх грунтаў на колы надзявалі ланцужкі. Яны і падточылі дрэва абадоў і спіц. Высыхаючы на сонцы, спіцы свабодна бразгалі ў гняздах. Іх палівалі вадой, але гэта дапамагала ненадоўга. У Пермі адно з колаў змясцілі для размачывання... у басейн лазні. На жаль, спіцы ізноў выскачылі з гнёздаў, гэтым разам беззваротна. На дапамогу аўтамабілістам прыйшоў мясцовы майстар-Вознік, які зрабіў новае кола, паводле сведчанняў італьянцаў, больш трывалае, чым фірмовае.
"Італа" выстаўлена ў найбуйнейшым у Еўропе Турынскім аўтамабільным музеі. На стэндзе — вялікае фота: момант прыняцця новага кола. Побач — само кола, без якога гонка не была б завершана. Так зафіксаваны ў гісторыі аўтамабільнай тэхнікі першы досвед супрацоўніцтва італьянцаў і рускіх — супрацоўніцтва, якое працягваецца і сёння.
 |
| 2. "Італа", мадэль 29/50 (Італія, 1907). Рухавік 4-цыліндравы, 50 к.с., хуткасць 75 км/г. |
Ужо адгрымелі вітальныя воплескі пераможцам транскантынентальных пробегаў, скончылася дыскусія пра перавагі аўтамабіля перад канём, Форд выпускаў з канвеера тысячы асобнікаў мадэлі "Т". А рускія прамыслоўцы ўсё яшчэ сумняваліся ў неабходнасці аўтамабільнай вытворчасці. Праўда, да 1910 года наладзілася дробнасерыйная вытворчасць на Руска-Балтыйскім вагонабудоўным заводзе.
Завод выпусціў за сем гадоў... 500 аўтамабіляў.
"Руссо-балты" ўдзельнічалі ў 1911 годзе ў пробегу Пецярбург — Севастопаль. Улічваючы цяжкасці шляху і недасканаласць машын, аўтамабілісты бралі з сабой запасныя рысоры, дзясятак пакрышак і камер, вялікі набор інструментаў, лапаты, вяроўкі, ланцугі, вёдры... Перад самой паездкай з аўтамабіляў знялі ненадзейныя дэталі, без якіх хоць і з нязручнасцямі, але можна было рухацца. На маршруце толькі зрэдку траплялася брукаваная шашэйная дарога. На кожным абароце кола кіроўцаў чакалі выбоіны і ямы. За Харкавам да самага Крыму проселак губляўся ў глыбокіх пясках. Ляцелі рысоры, рулявыя цягі, рамы...
У гэтым пробегу "руссо-балт" атрымаў першы прыз сваёй катэгорыі. Не менш паспяхова аўтамабіль выступаў у зорных пробегах па Еўропе 1912–1913 гадоў (першыя прызы за далёкасць маршруту і трываласць аўтамабіля); ён аказаўся першай машынай, што дабралася сваім ходам да вяршыні Везувія, здзейсніў падарожжа ў Паўночную Афрыку ("У пагоні за сонцам"), дзе даводзілася пераадольваць рэкі ўброд, рухацца па балоту і сыпучых пясках.
Пасля вялікіх спартыўных пробегаў пачатку стагоддзя наступіла зацішша. Іх замянілі ралі. Толькі ў 1927–1929 гадах быў здзейснены кругасветны пробег на "адлеры" ("На аўтамабілі праз два светы") і некалькі навуковых аўтаэкспедыцый, якія таксама сталі матэрыялам для кніг. У 1933 годзе адбыўся знакаміты пробег праз Каракумы на аўтамабілях савецкай вытворчасці — яму мы прысвячаем адну з артыкулаў нашай гістарычнай серыі. Нарэшце, зусім нядаўна, у 1968 годзе, старая традыцыя адродзілася ў марафонскім пробегу Лондан — Сіднэй (16 тыс. км за 13 сутак) і яшчэ больш грандыёзным, алімпійскім, 1970 года — Лондан — Мехіка (26 тыс. км за 400 ходавых гадзін). У першым фінішавала менш за палову ўдзельнікаў, але каманда "Масквічаў" прыйшла ў Сіднэй у поўным складзе. У марафоне Лондан — Мехіка "Масквічы-412" занялі трэцяе каманднае месца.
Калісьці газеты называлі пробегі "італы" і "томас-флайера" "выпрабаваннем аўтамабіля як такога". Яны мелі рацыю. Прабегі пераканаўча паказалі, на што здольны аўтамабіль, дапамаглі вызначыць яго слабыя бакі. Гэта значэнне вялікіх пробегаў (як спартыўнае, так і рэкламнае) не страчана і сёння.
 |
| 3. "Руссо-балт", мадэль С (Расія, 1910). 5–7-мясцовы кузаў тыпу "дубль-фаетон", рухавік 4-цыліндравы, 40 к.с., хуткасць 90 км/г. 4. "Адлер", мадэль "стандарт-6" (Германія, 1927). 5-мясцовы кузаў тыпу "лімузін з унутраным кіраваннем" (па сучаснай тэрміналогіі — "седан"); рухавік 6-цыліндравы, 60 к.с., хуткасць 100 км/г. 5. "Масквіч", мадэль 412 (СССР, 1969–1972). 5-мясцовы кузаў тыпу "седан", рухавік 4-цыліндравы, 75 к.с., хуткасць 140 км/г. |