Byłoby błędem sądzić, że ręczna broń palna od razu zdobyła powszechne uznanie, tak jak stało się to z artylerią.
 |
| 34. Pistolet–kałamarz–świecznik. Rosja, 1782 rok. Długość całkowita — 275 mm, długość lufy — 104 mm, kaliber — 9,4 mm. |
Wręcz przeciwnie, w XIV — na początku XVI wieku, kiedy jeszcze niedoskonałe rusznice i pistolety zaczęły być coraz szerzej używane przez żołnierzy i mieszczan, szlachta nierzadko odnosiła się do tych nowinek skrajnie negatywnie. Na przykład angielski historyk Petersen w książce „Broń świata” uznał za stosowne przytoczyć wypowiedź Cervantesa. Mówiąc o broni palnej, która pozwala „nikczemnej i tchórzliwej ręce odebrać życie najdzielniejszemu dżentelmenowi”, ubolewał, że „przypadkowa kula, nie wiadomo skąd przybyła, może w jednej chwili położyć kres najszerszym zamierzeniom”.
W tych słowach hiszpański pisarz wyraził niezadowolenie rycerzy z pojawienia się „niegodnej” broni, przed którą nie chroniły wspaniałe zbroje. Jednak dość szybko także szlachta doceniła zalety broni dalekonośnej oraz jej lżejszej i skróconej odmiany — pistoletów, mieszczących się w kaburze przy siodle, a nawet po prostu za pasem. Od tego czasu przez co najmniej pięć stuleci broń biała i palna współistniały, a rozporządzenia władz niektórych zachodnioeuropejskich miast, karzące za noszenie pistoletu na ulicy, poszły w zapomnienie. I, co było całkowicie naturalne, pojawienie się żołnierzy z bronią palną w szykach bojowych zmusiło dowódców do rewizji niektórych metod taktycznych.
W szczególności pod koniec XVI — w pierwszej połowie XVII wieku muszkieterzy lub arkebuzerzy walczyli obok pikinierów, którzy osłaniali i ubezpieczali strzelców, gdy ci, na przykład, dość długo przeładowywali broń.
Jednak już w tym samym okresie żołnierzy uzbrojonych w rusznice lub muszkiety zaczęto dodatkowo wyposażać w noże i sztylety o okrągłych i stosunkowo wąskich rękojeściach, które można było wkładać do lufy, przekształcając broń palną w broń kłującą. W XVII wieku w armiach europejskich zaczęto formować oddziały piechoty wyposażone w gładkolufowe karabiny z przymocowanymi do luf bagnetami, a w niektórych austriackich kompaniach wprowadzono muszkiety zaopatrzone w piki.
 |
| 35. Zachodnioeuropejski młot bojowy (czekan) z pistoletem lontowym. Połowa XVI wieku. Długość całkowita — 646 mm, długość lufy — 513 mm, kaliber — 12,2 mm. 36. Zachodnioeuropejska szabla z pistoletem kołowym. Połowa XVI wieku. Długość całkowita — 868 mm, długość lufy — 573 mm, kaliber — 9,5 mm. 37. Rosyjski berdysz z pistoletem skałkowym. XVII wiek. Długość całkowita — 630 mm, długość lufy — 390 mm, kaliber — 12,5 mm. 38. Zachodnioeuropejski sześcioper z pistoletem kołowym. Koniec XVI wieku. Długość całkowita — 632 mm, długość lufy — 441 mm, kaliber — 8,6 mm. |
Następnie dla ostrza znaleziono wygodniejsze miejsce — obok lufy, z boku od muszki (aby nie przeszkadzało w celowaniu), na specjalnym uchwycie. Tak powstała pierwsza odmiana broni kombinowanej, przeznaczonej głównie dla piechoty. Taka konstrukcja przetrwała, z pewnymi zmianami, aż do naszych czasów, a radziecki samopowtarzalny karabinek z 1946 roku, posiadający składany bagnet, jest niczym innym jak odległym potomkiem pierwszych karabinów kombinowanych. Z nich również prowadzono ogień, z nimi szło się do ataków bagnetowych, a w walce wręcz używano jeszcze kolby...
...Pierwsze egzemplarze broni palnej miały wiele wad. W szczególności niską szybkostrzelność oraz niedoskonały, a więc zawodny zamek. W zamkach lontowych w wilgotnej pogodzie gasł lont, skomplikowane zamki kołowe zawodziły, gdy do sprężyn dostawały się kurz, brud lub wilgoć. Zdarzało się, że żołnierze gubili klucz, którym napinano sprężynę obracającą koło, i groźna broń zamieniała się w bezużyteczny kawałek metalu. W karabinach i pistoletach skałkowych krzemień wypadał z uchwytu lub nie w porę się ścierał. Dlatego wynik zbrojnego pojedynku często zależał od tego, czy pod ręką znajdzie się szpada lub sztylet. Nieprzypadkowo pistolety wytwarzane w XVI wieku miały rękojeść z ciężkim, kulistym zakończeniem.
I nieprzypadkowo twórcy pierwszych karabinów i pistoletów próbowali połączyć właściwości już sprawdzonej, zawsze gotowej do walki broni białej z takimi cechami broni palnej, jak donośność, siła obalająca ciężkiej kuli oraz efekt psychologiczny. Owocem ich wysiłków stały się przedstawiciele innej odmiany systemów kombinowanych: pistolet–szabla, pistolet–szpada, pistolet–kordzik, pistolet–nóż, a nawet pistolet–rogatyna.
W muzeach naszego kraju przechowywanych jest wiele egzemplarzy takiej broni, wykonanej przez zachodnioeuropejskich rzemieślników w XVI—XVIII wieku. Większość znajduje się w Petersburgu, w zbiorach Państwowego Ermitażu.
Nie mniejsze zainteresowanie budzą wyroby rosyjskich mistrzów, zgromadzone w muzeach Moskwy. Na przykład w Zbrojowni można zobaczyć rusznicę–berdysz wykonaną w XVII wieku. Sam berdysz (tak nazywa się wydłużony topór w kształcie półksiężyca) za pomocą dwóch tulei jest mocno osadzony na długiej lufie. Nawiasem mówiąc, podobny zabieg zastosowali także twórcy pistoletu–berdysza, przechowywanego w tej samej kolekcji.
...Zapoznając się z taką bronią, nie przestaje się zadziwiać różnorodności rozwiązań technicznych stosowanych przez dawnych mistrzów. W ich wyrobach praktycznie nie sposób znaleźć identycznych detali, powtarzających się węzłów łączeniowych i urządzeń, standardowych rozwiązań. Z reguły oryginalne są sposoby łączenia broni białej i palnej.
Jednocześnie jakość zachowanych egzemplarzy świadczy o tym, że pracowali nad nimi specjaliści wysokiej klasy.
 |
| 39. Nóż myśliwski z pistoletem kołowym. Europa Środkowa. Długość całkowita — 1660 mm, kaliber — 7,8 mm. 40. Niemiecka rogatyna myśliwska z trzema pistoletami kołowymi. Lata 1560—1570. Długość całkowita — 2155 mm, długość luf — 223 mm, kaliber — 9,2 mm. 41. Toporek z pistoletem skałkowym. Śląsk, lata 1700—1720. Długość całkowita — 825 mm, długość lufy — 410 mm, kaliber — 10,2 mm. 42. Francuska szpada z pistoletem kołowym. Lata 1575—1585. Długość całkowita — 829 mm, długość lufy — 399 mm, kaliber — 7,6 mm. 43. Francuski kordzik myśliwski z pistoletem skałkowym. Około 1760 roku. Długość całkowita — 690 mm, długość lufy — 110 mm, kaliber — 7,2 mm. |
Widać to zresztą także w ich umiejętności zdobienia przedmiotów, które nie były szczególnie przystosowane do dekoracji, a które wytwarzano bynajmniej nie dla zabawy czy uzupełniania prywatnych kolekcji.
Dla sprawiedliwości należy zauważyć, że broń kombinowana nie była produkowana w dużych ilościach, jak na przykład zwykłe karabiny i pistolety, którymi wyposażano armie. Z reguły wykonywano ją na indywidualne zamówienie, uwzględniając możliwe życzenia przyszłego właściciela. Zazwyczaj taka broń powstawała na bazie kompaktowych, wygodnych i stosunkowo lekkich pistoletów, przeznaczonych głównie do samoobrony i walki na bliskim dystansie. Na przykład w XIX wieku belgijscy przemysłowcy produkowali niewielkie rewolwery „Dolne”, pod których lufą znajdowało się składane ostrze sztyletu, a rękojeść miała formę kastetu.
W XVII—XVIII wieku systemy kombinowane wytwarzano także w postaci strzelających przedmiotów codziennego użytku, przeznaczonych nie do noszenia, lecz do nagłego użycia w różnego rodzaju nieprzewidzianych okolicznościach. Później takie wyroby utraciły swoje pierwotne, czysto obronne przeznaczenie i przekształciły się w eleganckie bibeloty.
W szczególności w 1782 roku tulski rzemieślnicy zaprezentowali Katarzynie II oryginalny pistolet–kałamarz–świecznik. Wykonano go z oksydowanej stali, starannie obrobionej i pokrytej zdobieniami. Bardzo osobliwa była podstawka tego niezwykłego suweniru w postaci pary nóg w wysokich butach z wywiniętymi cholewami...
Autorka artykułu — kierowniczka działu Państwowych Muzeów Kremla Moskiewskiego Jelena Tichomirowa.
Artysta — Michaił Pietrowski.
